Noord Nederland – Gerard de Jode, 1578

”Frisiae Antiquissimae trans Rhenu provinc: et adiacentum regionum. Nova et Exacta Descriptio.” [Het oeroude Friesland voorbij de Rijn en de aangrenzende regio’s. Nieuwe en nauwkeurige beschrijving.] Kopergravure vervaardigd door Gerard de Jode in 1568. Hier in een tweede staat, uitgegeven in de atlas “Speculis Orbis Terrarum” van 1578. In de tijd met de hand gekleurd. Afm. 39 x 51 cm.

Deze kaart geeft een gedetailleerd beeld van het noordelijke kust- en binnenland van de Nederlanden. Centraal staan Friesland, Groningen en Drenthe, terwijl aan de randen kleinere delen van aangrenzende regio’s zijn opgenomen

In de Waddenzee, op de kaart aangeduid als “Twadt” liggen Vlieland, Terschelling, Ameland en Schiermonnikoog, evenals de kleinere Duitse Waddeneilanden. In het zuidwesten de Zuiderzee, die diep in het land snijdt en de Friese kust met Holland verbindt. De kaart laat duidelijk zien hoe het gebied in de zestiende eeuw nog sterk werd bepaald door water: zeearmen, rivieren en veengebieden structureren het landschap.

De kaart verscheen in Gerard de Jodes atlas “Speculum Orbis Terrarum” [Spiegel van de landen van de wereld], een ambitieus cartografisch project dat moest concurreren met de vanaf 1570 uitgegeven atlas Abraham Ortelius, het “Theatrum Orbis Terrarum”. Hoewel De Jodes atlas cartografisch van hoge kwaliteit was, werd hij minder succesvol omdat Ortelius al een sterke positie in de markt had opgebouwd. Daardoor zijn kaarten uit het “Speculum Orbis Terrarum” tegenwoordig zeldzaam.

De kaart geeft een typisch beeld van de cartografie van de late renaissance, waarin geografische kennis, historische geleerdheid (op de verso zijde) en artistieke presentatie samenkomen.

Op die achterzijde van de kaart een fraaie beschrijving:

Het volk is strijdlustig, lichamelijk sterk en moedig van geest; het heeft een grote liefde voor vrijheid, is weinig gastvrij, ongeduldig tegenover vreemdelingen en hecht aan kuisheid. Zij houden zich vooral bezig met veeteelt: zij voeden ontelbare kudden en bezitten runderen die tot de beste en grootste van heel Europa behoren, zodat zij van hieruit naar bijna geheel Europa worden verhandeld.

Deze streek wordt verdeeld in Oost-Friesland en West-Friesland. Het eerste wordt op deze kaart niet weergegeven; het omvat ook het volk van de Chauken, dat zijn oude naam heeft laten varen en de naam der Friezen heeft aangenomen.

Hier zullen wij echter West-Friesland [niet de regio in Noord-Holland die wij tegenwoordig West-Friesland noemen, maar de tegenwoordige provincie Friesland], het ware en oude Friesland, behandelen. Het wordt verdeeld in vier gebieden, waarvan het belangrijkste Groningen is; de overige zijn het graafschap Oostergo, het graafschap Westergo en het graafschap Septem-saltuum, in de volkstaal Zevenwolden genoemd. Elk van deze gebieden heeft zijn eigen steden en dorpen.

De hoofdstad van de streek is Groningen, dat – naar men zegt – genoemd is naar de [mythische] Trojaan Grunnius, die als stichter van de stad wordt beschouwd. Deze streek heeft ons die onvergelijkelijke roem van kunsten en letteren voortgebracht, in de persoon van humanist Rodolphus Agricola (1443-1485).

Leeuwarden is een rijke stad en het hoofd van Oostergo, Westergo en Zevenwolden. Dicht daarbij ligt het dorp Swichum, de geboorteplaats van Vigilius (1507-1577), een in alle opzichten zeer geleerd man en voorzitter van de Geheime Raad in Brussel.

De stad Dokkum bracht voor ons de beroemde arts en wiskundige Gemma Frisius (1508-1555) voort. Zo houdt deze provincie niet op de geleerdste mannen van de wereld voort te brengen.

De lucht is over het algemeen gezond, behalve voor zover zij door de dampen van moerassen wordt aangetast; maar ook dat wordt door de werking van de winden meestal weer gezuiverd. Het land is vlak en zeer vruchtbaar voor weiden. Het gebied is echter zo laag, vlak en diep gelegen – vooral waar het dichter bij de oceaan ligt – dat men vanaf het begin van de herfst tot ver in de lente nauwelijks anders kan reizen dan per boot.

Het land staat zo bloot aan de woede van de zee dat het bij een noordwestenwind vaak gevaar loopt. Graan groeit er slechts matig, vanwege de bleke en arme grond. Hoewel het gebied bossen bezit, namelijk die men Zevenwolden noemt, zijn die toch niet voldoende om brandhout te leveren. Daarom heeft de natuur daarin voorzien door een vette grondsoort voort te brengen – turf genoemd – waarvan zij zo’n overvloed bezitten dat zij er zelfs hun buren mee kunnen helpen.

Prijs: Euro 1.450,-