Zeeland – Claes Jansz. Visscher + Nicolaes Visscher, 1657

EEN VAN DE FRAAISTE ZEVENTIENDE-EEUWSE KAARTEN VAN ZEELAND

“Comitatus Zelandiae Nova Descriptio”, kopergravure vervaardigd door Claes Jansz. Visscher in 1636, hier in een uitgave van 1657 door zijn zoon Nicolaes Visscher. Later (?) met de hand gekleurd. Afm. 47 x 56,5 cm. In lijst.

Deze rijk versierde kaart toont het graafschap Zeeland met de eilanden Walcheren, Noord- en Zuid-Beveland, Schouwen, Duiveland, Tholen en Sint-Philipsland, alsmede delen van Zeeuws-Vlaanderen en het aangrenzende Brabant en Vlaanderen. De eilanden liggen als afzonderlijke landmassa’s in de brede zeearmen van de Schelde en de Maas, een landschap dat in de zeventiende eeuw nog sterk werd bepaald door getijdenwater, slikken en schorren.

De kaart is georiënteerd op het noordwesten en toont in detail het netwerk van steden, dorpen, dijken en polders. Belangrijke plaatsen zoals Middelburg, Vlissingen, Zierikzee, Veere, Goes en Tholen zijn duidelijk aangegeven. Ook kleinere eilanden en zandplaten in de zeearmen – zoals in de Oosterschelde en de Westerschelde – zijn nauwkeurig weergegeven.

De geïnundeerde gebieden in het westen van Zeeuws-Vlaanderen rondom Aardenburg ontbreken. Het teruggewonnen deel van Noord-Beveland, de Oud-Noord-Bevelandpolder uit 1598 en Nieuw-Noord-Bevelandpolder uit 1616, worden weergegeven met een rechthoekig verkavelingspatroon. De rechthoekige verkaveling is terecht, maar het patroon is niet in overeenstemming met de manuscriptkaarten die ter gelegenheid van de inpoldering werden gemaakt. Het dwars verlopende kanaal is er nooit geweest. Bovendien was op dit moment nog maar ongeveer eenderde van het eiland teruggewonnen. In zuidelijke richting zal er nog een grote inpoldering volgen en daarvoor is geen plaats op de kaart, omdat het water te smal is afgebeeld.

Op Zuid-Beveland is het ambacht van Borssele droog weergegeven, maar de oude verdronken dorpen, die nooit meer zijn opgebouwd, zijn gehandhaafd. In het westen van Zuid-Beveland is ’t Nieuwland aangegeven; dit moeten de Kraaijertpolders zijn, die nu voor het eerst op een kaart zijn afgebeeld. Het water dat dit gebied scheidt van de rest van het eiland is er nooit geweest. De Noordzeekust van Walcheren is afgerond afgebeeld, terwijl de kustlijn in werkelijkheid bij West-Kapelle puntvormig is.

De kaart heeft een dicht wegennet. Het is niet duidelijk welke bronnen hiervoor zijn gebruikt. Het is zeer wel mogelijk dat dit wegennet op de tekentafel is ontstaan door met een klein beetje kennis en veel fantasie de dorpen onderling te verbinden.

Aangezien er geen nieuwe kartering van Zeeland had plaatsgevonden moet deze kaart in principe nog op de in 1560 door Jacob van Deventer gemaakte kaart van Zeeland berusten. Voor de aanvullingen zou Claes Jansz. Visscher gebruik gemaakt kunnen hebben van bestaande regionale kaarten.

Deze kaart behoort tot de groep cartes-à-figures, die in de eerste helft van de zeventiende eeuw in Amsterdam werd uitgegeven. Er zijn er ruim honderd gemaakt, waaronder verscheidene van Nederlandse provincies. Het aantal per provincie verschilt sterk, van Holland verschenen er zeven, van Brabant drie en van Zeeland alleen deze. Het repertoire van de randversieringen bestaat uit wapens van de steden, stadsgezichten en kostuumfiguren van vertegenwoordigers van de verschillende standen.

Het fraaie breed opgezette panorama van Middelburg bovenaan is gekopieerd naar een kopergravure op vier bladen van François Schillemans uit 1616. De titel luidt vertaald: ‘Middelburg hoofdstad van Zeeland een centrum beroemd om haar handel en scheepvaart’. Voor het aangezicht Vlissingen is een gravure van Jan Pieterz. van der Venne als voorbeeld. Zierikzee is gemaakt naar een tekening door Claes Jansz. Visscher. De toren van fort Bath (“Batsen toorn”) is eveneens gemaakt naar een tekening van Visscher, waarop de toren twee keer staat, gezien van de oost- en de westzijde. Alleen de oostzijde is op de kaart gekopieerd. De toren is op de kaart te vinden in het verdronken land van Zuid-Beveland, ten oosten van Rilland. Visscher heeft zich vergist bij de afbeelding van “Outongen” want Oude Tonge ligt op Overflakkee en behoort dus niet bij Zeeland.

In de linker rand staan afgebeeld: het wapen van Zeeland, een edelman, een gezicht op Veere, een burgervrouw, een gezicht op (de sinds de 18^e-eeuw verdronken plaats) Reimerswaal, een boer en fort Rammekens. Rechts zien we de toren van het wapen van Middelburg, een edelvrouw, een aangezicht van Tholen, een burgerman, een gezicht op Goes en een boerin.

Claes Jansz. Visscher (1587–1652) was een van de belangrijkste Amsterdamse uitgevers van kaarten en prenten in de eerste helft van de zeventiende eeuw. Na zijn overlijden werd zijn uitgeverij voortgezet door zijn zoon Nicolaes Visscher (1618–1679), die veel van de koperplaten opnieuw uitgaf, vaak met kleine wijzigingen en een geactualiseerde datering, zoals hier met het jaartal 1657.

Door de combinatie van geografische nauwkeurigheid en rijke decoratie behoort deze kaart tot de fraaiste zeventiende-eeuwse kaarten van Zeeland. Zij diende niet alleen als geografische voorstelling, maar ook als een visueel eerbetoon aan de welvaart, stedelijke cultuur en maritieme betekenis van de Zeeuwse eilanden in de Gouden Eeuw.

Literatuur:

• Blonk – “Zelandia Comitatus. Geschiedenis en Cartobibliografie van de provincie Zeeland tot 1860”, nr. 5.
• Schilder – “Monumenta Cartographica Neerlandica”, vol. VI, kaartnr.5.

Prijs: Euro 2.250,- (incl. lijst)