Verlucht manuscriptblad – Frankrijk, 16de- + 19de-eeuw
€7.500
RIJK VERLUCHT PERKAMENTEN MANUSCRIPTBLAD, FRANKRIJK, 16DE EEUW
Perkamenten manuscriptblad uit een martyrologium-obituarium, zeer waarschijnlijk afkomstig uit het kathedraalkapittel van Rodez in Zuid-Frankrijk, 16de eeuw. Latijnse tekst in gotisch schrift, met rubrieken in rood en eenvoudige initialen in rood en blauw. Het blad werd vermoedelijk in de 19de eeuw voorzien van een uitvoerige pseudo-middeleeuwse verluchting in goud en kleuren, met miniaturen van de Kruisiging van Christus en de Hemelvaart, engelen, dieren, rankwerk en geometrische ornamenten. Afm. (blad): ca. 49 x 35 cm.
Dit opmerkelijke blad combineert twee geheel verschillende momenten uit de geschiedenis van het verzamelen van middeleeuwse en vroegmoderne manuscripten. De tekst en het perkament behoren tot een authentiek kerkelijk handschrift uit de zestiende eeuw; de opvallend rijke figuratieve decoratie werd pas enkele eeuwen later toegevoegd om het blad het aanzien van een kostbaar middeleeuws verlucht manuscript te geven.
Het blad maakte oorspronkelijk deel uit van een martyrologium–obituarium: een kerkelijk boek waarin voor iedere dag van het jaar werd vermeld welke heiligen en martelaren werden herdacht. Daarnaast werden in hetzelfde boek de namen genoteerd van overleden geestelijken, weldoeners en andere personen voor wie jaarlijks een herdenkingsdienst werd gehouden.
Op dit blad staan de teksten voor 16 en 17 juli. Zo worden onder anderen Eustathius van Antiochië en Hilarinus van Ostia herdacht. De tekst sluit aan bij het Martyrologium van Usuard, een invloedrijk middeleeuws overzicht van heiligenlevens dat eeuwenlang in Europese kerken en kloosters werd gebruikt.
Naast de fraai geschreven hoofdtekst zijn kleinere aantekeningen aangebracht met namen van overledenen. De vele lege, maar zorgvuldig gelinieerde regels op de achterzijde, hadden een praktische functie: daar konden in de loop der jaren nieuwe namen aan worden toegevoegd. Het blad was dus niet alleen bedoeld om uit voor te lezen, maar vormde ook een levend register van de gemeenschap waarvoor het boek werd gebruikt.
Het formaat, de indeling en de tekst komen zeer nauw overeen met een manuscript dat door de Franse mediëvist Jean-Loup Lemaître uitvoerig is onderzocht: het martyrologium en dodenregister dat werd gebruikt in de kathedraal van Rodez. Verschillende bladen uit dit manuscript raakten in de loop der tijd verspreid.
Bijzonder is dat verschillende Rodez-bladen in de negentiende eeuw kennelijk werden ‘verfraaid’ met nieuwe miniaturen en randdecoraties. Lemaître wees erop dat deze schilderingen niet oorspronkelijk tot het zestiende-eeuwse handschrift behoorden. Ook op dit blad is het verschil tussen de oorspronkelijke aanleg en de latere versiering goed zichtbaar. Tot de oude fase behoren de tekst, de rode rubrieken, de eenvoudige gekleurde initialen en de liniëring; de uitgebreide figuratieve en ornamentele verluchting is van latere datum.
De grootste miniatuur toont de Kruisiging. Christus hangt tegen een rijk versierde blauw-gouden achtergrond aan het kruis. Aan de voet ervan knielt Maria Magdalena, terwijl Maria en apostel Johannes treurend terzijde staan. Rechtsonder is de Hemelvaart van Christus weergegeven: Christus verheft zich boven Maria en de apostelen, omgeven door engelen. De miniaturen worden gecombineerd met een fraaie randdecoratie met engelen die snaarinstrumenten bespelen, dieren, bloemen en vergulde bladornamenten.
Juist die overvloed aan herkenbaar ‘middeleeuwse’ elementen is kenmerkend voor de negentiende-eeuwse smaak. Oude perkamenten manuscripten en losse bladen werden in die periode soms voorzien van nieuwe schilderingen om ze aantrekkelijker te maken voor verzamelaars. De schilderingen zijn inhoudelijk bovendien nauwelijks verbonden met de kalenderdagen 16 en 17 juli: de Kruisiging en Hemelvaart horen niet specifiek bij de daar herdachte heiligen.
De werkwijze vertoont overeenkomsten met die van de mysterieuze kunstenaar die bekendstaat als de “Spanish Forger”, die in de late negentiende en vroege twintigste eeuw authentieke oude perkamenten bladen gebruikte als drager voor nieuw vervaardigde pseudo-middeleeuwse miniaturen. Een rechtstreekse toeschrijving van de verluchting van dit blad aan de Spanish Forger kan echter vooralsnog niet worden bewezen.
Literatuur:
Prijs : Euro 7.500,-
