Willem van Oranje – J.H. Isings, 1938-1939

WILLEM VAN ORANJE ALS KRIJGSHEER, 1568

“Als een Prins opgezeten, met mijner heires kracht”, originele aquarel vervaardigd door Johan Herman Isings, ca. 1938–1939, als ontwerp voor de kleurenillustratie voorin Pieter Louwerse’s Geïllustreerde vaderlandse geschiedenis voor jong en oud Nederland, geheel opnieuw bewerkt en voortgezet door J.J. Moerman en uitgegeven door Van Holkema & Warendorf te Amsterdam in 1939. Afm. (aquarel) 21,7 × 15,8 cm (lijst: 38,5 x 32,5 cm).

De voorstelling is geïnspireerd op het elfde couplet van het Wilhelmus. Onder de gereproduceerde afbeelding in het boek stonden de regels:

“Als een Prins opgezeten,
met mijner heires kracht,
van den tiran vermeten,
heb ik den slag verwacht.”

Het couplet verwijst naar Willem van Oranjes veldtocht van 1568, in het eerste jaar van wat later de Tachtigjarige Oorlog zou worden genoemd. Nadat zijn broer Lodewijk van Nassau in mei bij Heiligerlee een eerste overwinning op de koninklijke troepen had behaald, bracht Willem zelf een groot leger op de been om vanuit het Duitse gebied de Nederlanden binnen te trekken. In oktober 1568 wist hij met zijn manschappen de Maas ten noorden van Maastricht over te steken. Hij hoopte de hertog van Alva tot een beslissende veldslag te dwingen, maar Alva vermeed de confrontatie. Juist aan deze episode herinneren de volgende regels van het Wilhelmus: “Die bij Maastricht begraven, bevreesde mijn geweld; mijn ruiters zag men draven, zeer moedig door dat veld.”

Isings verbeeldde die woorden niet letterlijk als één aanwijsbaar moment uit de veldtocht. Hij maakte er een krachtig historisch beeld van Willem van Oranje als krijgsheer van: gezeten op een wit paard, omringd door zijn ruiters en met het prinselijke vaandel naast zich. De nauwkeurige weergave van de harnassen, wapens, kleding, zadels en paardentuig is karakteristiek voor Isings. Hij deed voor zijn historische voorstellingen uitvoerig onderzoek en streefde ernaar zelfs kleine materiële details zo overtuigend mogelijk weer te geven.

Het boek waarvoor de aquarel werd gemaakt had toen al een lange geschiedenis. Pieter Louwerse (1840–1908) publiceerde zijn Geïllustreerde vaderlandsche geschiedenis voor jong en oud Nederland oorspronkelijk in 1886–1888. Decennia later werd het werk door Job Jan Moerman geheel opnieuw bewerkt en voortgezet. Voor deze nieuwe editie kreeg Johan Herman Isings (1884–1977) de opdracht voor een nieuwe reeks illustraties. De voorliggende aquarel werd als de prominente kleurenplaat voorin het boek opgenomen; de overige illustraties werden in één kleur gedrukt.

Isings behoort tot de bekendste Nederlandse illustratoren van de vaderlandse geschiedenis. Vooral zijn historische schoolplaten, die vanaf 1911 generaties Nederlandse schoolkinderen een beeld gaven van het verleden, maakten hem beroemd. Ook in zijn boekillustraties combineerde hij historische nauwkeurigheid met een sterk gevoel voor mise-en-scène. Hij koos doorgaans niet voor de hevigste actie, maar voor het moment waarop een historische gebeurtenis zich als het ware voor de beschouwer ontvouwt. Ook hier staat Willem rustig en beheerst centraal, terwijl het leger rondom hem in beweging is.

Dat juist deze afbeelding voorin het boek werd geplaatst, is veelzeggend. Willem van Oranje verschijnt hier niet alleen als historische figuur, maar als de personificatie van het traditionele verhaal over het ontstaan van Nederland. Het rood-wit-blauw tussen zijn troepen en de regels uit het Wilhelmus verbonden de zestiende-eeuwse Opstand rechtstreeks met de Nederlandse nationale identiteit. De voorstelling bleef ook in latere drukken van Louwerses vaderlandse geschiedenis in gebruik.De voorliggende aquarel is het originele ontwerp waarnaar die bekende boekillustratie werd gereproduceerd. Waar de gedrukte plaat Isings’ compositie verspreidde onder generaties lezers, toont het oorspronkelijke blad zijn werk zoals hij het daadwerkelijk op papier aanbracht, met de fijne penseelvoering, transparante kleurtonen en minutieuze detaillering die in reproductie noodzakelijkerwijs gedeeltelijk verloren gingen.

Prijs: Euro 650,- (incl. lijst)