Atlas-titelblad – Abraham Ortelius / Christoffel Plantijn, ca. 1592-1612

GEOGRAFIE IS HET OOG VAN DE GESCHIEDENIS – ORTELIUS’ PARERGON, 1592–1601

“Parergon, sive Veteris Geographiae aliquot tabulae” [Supplement, of enige kaarten van de geografie van de Oudheid], titelblad voor het “Parergon” van Abraham Ortelius, gedrukt te Antwerpen door Christoffel Plantijn, ca. 1592-1612. Houtsnede met boekdruk, in de tijd met de hand gekleurd. Afm. (papier) ca. 45 × 29,9 cm.

Het titelblad is opgebouwd als een rijk versierde renaissance-architectuur. Twee zuilen met rood gemarmerde schachten dragen een brede kroonlijst, versierd met vruchten, bladeren en ornamenten. Tussen de zuilen bevindt zich Ortelius’ toelichting aan de lezer; onderaan in een ovaal zijn beroemde devies: “Historiae Ocvlvs Geographia” [Geografie is het oog van de geschiedenis.]

Die spreuk vat het doel van het Parergon treffend samen. Terwijl Ortelius in zijn beroemde “Theatrum Orbis Terrarum” de wereld van zijn eigen tijd in kaart bracht, wilde hij in het Parergon juist de wereld van het verleden zichtbaar maken. Geografie bood volgens hem een middel om geschiedenis te begrijpen: gebeurtenissen uit de klassieke en Bijbelse oudheid kregen betekenis wanneer men kon zien waar zij zich hadden afgespeeld.

In de tekst op het titelblad legt Ortelius zelf uit waarom hij deze kaarten toevoegde. Hij had ze vervaardigd voor liefhebbers van de oude, zowel heilige als profane geschiedenis en was aanvankelijk van plan ze afzonderlijk uit te geven. Ze pasten immers niet helemaal binnen het oorspronkelijke doel van het Theatrum, dat de eigentijdse ligging van landen en plaatsen moest tonen. Op aandringen van vrienden voegde hij de historische kaarten uiteindelijk toch aan zijn atlas toe, als een “parergon”: letterlijk een ‘bijwerk’ of supplement.

De eerste drie kaarten van het Parergon verschenen al in 1579 als toevoeging aan het Theatrum. In de daaropvolgende jaren breidde Ortelius de reeks steeds verder uit met reconstructies van onder meer het Romeinse Rijk, het oude Griekenland, Egypte, het Heilige Land en de reizen van figuren uit de Bijbel en de klassieke mythologie. Anders dan bij veel kaarten in het Theatrum, waarvoor Ortelius gebruikmaakte van werk van andere cartografen, verrichtte hij voor het Parergon zelf uitgebreid historisch en geografisch onderzoek. De verzameling wordt daarom algemeen beschouwd als de eerste historische atlas.

Het architectonische kader rond de tekst was overigens niet speciaal voor Ortelius ontworpen. De Antwerpse drukker Christoffel Plantijn had hetzelfde houtblok eerder gebruikt voor het begin van Genesis in zijn monumentale Biblia Regia of Polyglotbijbel, gedrukt in de jaren 1569–1572. Voor de eerste zelfstandige titelpagina van het Parergon werd het blok opnieuw gebruikt en gecombineerd met Ortelius’ eigen titel en tekst. Het Parergon kreeg deze afzonderlijke titelpagina voor het eerst in de editie van 1592.

Prijs: Euro 175,-