Atlas-titelblad – Johannes Janssonius, 1649

DE VIER WERELDDELEN EN DE WETENSCHAP – JANSSONIUS’ NOVUS ATLAS, 1649

“Novus Atlas, Das ist Welt-Beschreibung mit schönen newen ausführlichen Taffeln”, titelblad voor de Duitse uitgave van de Novus Atlas van Johannes Janssonius, uitgegeven te Amsterdam in 1649. Gravure vervaardigd door Daniël van den Bremden, rechtsonder in gesigneerd “DVBremden fecit”, met de titel in boekdruk op een afzonderlijk opgeplakt blad. In de tijd met de hand gekleurd en met goud gehoogd. Afm. (blad) ca. 50,2 × 29,8 cm.

Bovenaan wordt de cartografie voorgesteld als een wetenschap die nauw verbonden is met de astronomie. Geleerden bestuderen hemel- en aardglobes, terwijl in het midden een grote armillairsfeer wordt opgeheven. De zon, sterren en hemellichamen verschijnen tussen de wolken. Het meten en beschrijven van de aarde wordt zo geplaatst binnen een veel groter kosmografisch geheel: om de wereld in kaart te kunnen brengen moest men ook inzicht hebben in de bewegingen van de hemellichamen en in de mathematische ordening van het universum.

Rond het centrale titelveld zijn de vier toen bekende werelddelen allegorisch voorgesteld. Links staat Afrika, als donkere vrouw omringd door onder meer een struisvogel en leeuwen. Rechts verbeeldt een vrouw met veren, boog en pijlen Amerika. Onderaan zit links de gekroonde Europa, omgeven door vee, vruchten en andere tekenen van overvloed; tegenover haar bevindt zich Azië, in oosterse uitdossing en geflankeerd door onder meer een olifant en een kameel. De personificaties en hun exotische dieren volgen de zeventiende-eeuwse Europese beeldtraditie waarin de continenten elk met karakteristieke kleding, dieren en producten werden voorgesteld.

De titel zelf kondigt het ambitieuze bereik van de atlas aan: “Welt-Beschreibung mit schönen neuen ausführlichen Taffeln, Inhaltende Die Königreiche und Länder des gantzen Erdreichs, Abgetheilt In vier Theile” [een beschrijving van de wereld met nieuwe uitvoerige kaarten van de koninkrijken en landen van de gehele aarde, verdeeld in vier delen].

Johannes Janssonius (1588–1664) was een van de belangrijkste Amsterdamse kaartenuitgevers van de zeventiende eeuw. Door zijn huwelijk met Elisabeth Hondius raakte hij verbonden met de uitgeversfamilie van Jodocus Hondius. Vanaf de jaren 1630 werkte hij nauw samen met zijn zwager Henricus Hondius aan verdere en sterk uitgebreide edities van de atlas van Mercator en Hondius. Onder Janssonius groeide dit kaartenwerk uit tot de Novus Atlas en uiteindelijk tot een monumentale atlas in elf delen.

Dit titelblad is karakteristiek voor de luxueuze Amsterdamse atlasproductie van het midden van de zeventiende eeuw, waarin wetenschappelijke kennis werd gecombineerd met een rijk allegorisch beeldprogramma.

Prijs: Euro 425,-