Atlas-titelblad – Johannes de Ram / Jacob Harrewijn, 1685

GEOGRAFIE, ZEEVAART EN DE WERELD – TITELBLAD VAN JOHANNES DE RAMS ATLAS, 1685

“Atlas”, titelblad voor de atlas van Johannes de Ram, vervaardigd door Jacob Harrewijn in 1685. Rechtsonder gesigneerd “J. Harrewyn 1685”. Ets en gravure, in de tijd met de hand gekleurd. Afm. (blad) ca. 49,5 × 29,5 cm.

Harrewijn vulde het blad met een uitzonderlijk rijk allegorisch wereldbeeld. Links staat een inheemse Amerikaan met verentooi en gouden kettingen, rechts een Afrikaanse man, rijk getooid met veren, sieraden en kralen. Achter de Amerikaan zit Europa, met op haar schoot een atlas die is opengeslagen bij de kaart “Nova Europa” en met een passer in haar hand. Paard, struisvogel, kameel en andere exotische dieren versterken de verwijzingen naar de verschillende delen van de wereld.

Hoger in de voorstelling staan twee vrouwelijke personificaties centraal. Geographia, de aardrijkskunde, zit op een wolk, omgeven door een sterrenkrans. Zij houdt een passer en een hemelglobe vast. Tegenover haar bevindt zich een personificatie van de zeevaart. Zij draagt een driemaster als kroon en is voorzien van een roeispaan en een jakobsstaf; aan haar voeten liggen een kompas en een opgerolde kaart. Boeken met de opschriften “Geographia” en “Navigatio” maken hun betekenis expliciet.

Boven hen strekt zich de kosmos uit. De godin Fama blaast op een bazuin waaraan een banier met het woord “Atlas” wappert. Achter de wolken verschijnt een hemelglobe gedragen door Atlas, terwijl sterren en een schuin door de hemel lopende dierenriem naar de astronomie verwijzen. In kleinere, haast verborgen scènes worden eveneens wetenschap en ontdekking verbeeld. Apollo verdrijft met zijn zonnewagen de duisternis; een groep geleerden en geografen bestudeert de wereld met behulp met instrumenten en een globe. De ton met daarin een man lijkt bovendien te verwijzen naar Willem Barentsz en diens overwintering op Nova Zembla.

Johannes de Ram (1648–1693) was in Amsterdam werkzaam als graveur, kaartenuitgever, globemaker en kunsthandelaar. Hij verkocht veel kaarten van andere uitgevers, maar bracht ook kaarten onder zijn eigen naam op de markt. Voor de door hem samengestelde atlassen liet hij deze eigen titelprent door Harrewijn vervaardigen.

Jacob Harrewijn (ca. 1660–1727) stond in 1685 nog aan het begin van zijn loopbaan. Hij was afkomstig uit Amsterdam en werkte daar voor verschillende kaartenmakers en uitgevers voordat hij naar Antwerpen en vervolgens Brussel vertrok. Later noemde hij zichzelf een leerling van Romeyn de Hooghe. Diens invloed is ook in dit titelblad herkenbaar: de voorstelling is vrijwel geheel gevuld met figuren, dieren, instrumenten en kleine verhalende scènes.

Waar veel zeventiende-eeuwse atlasfrontispices zich beperken tot Atlas, de vier continenten of enkele personificaties van geografie en zeevaart, bracht Harrewijn vrijwel het gehele traditionele beeldprogramma van de wereldatlas op één blad bijeen. Juist die overvloed maakt het titelblad van De Rams zeldzame atlas tot een van de opvallendste cartografische titelprenten uit het laat-zeventiende-eeuwse Amsterdam.

Prijs: Euro 750,-