Middeleeuws manuscriptblad op perkament – Toscane, ca. 1300–1325

MIDDELEEUWS KOORBLAD VOOR HET FEEST VAN JOHANNES DE EVANGELIST, CA. 1300–1325

“Valde honorandus est beatus Iohannes…”, groot verlucht manuscriptblad uit een antifonarium (koorboek), vermoedelijk vervaardigd in Toscane, ca. 1300–1325. Latijns handschrift in bruine en rode inkt en dekkende kleuren op perkament, met gregoriaanse kwadraatnotatie. Afm. (perkament) ca. 50,5 × 36,5 cm (lijst: 69,5 x 54 cm).

Het blad maakte oorspronkelijk deel uit van een monumentaal antifonarium, een koorboek met de gezangen voor het Goddelijk Officie. Zulke boeken werden in de middeleeuwen voor kerken en kloosters vervaardigd en konden indrukwekkende afmetingen hebben. Ze lagen tijdens de diensten op een grote lezenaar, zodat meerdere zangers tegelijk de tekst en muziek konden volgen.

Daarmee waren deze koorboeken niet alleen gebruiksvoorwerpen, maar ook kostbare, met grote zorg vervaardigde objecten. De tekst werd op perkament geschreven door professionele kopiisten, terwijl rubriceringen, versierde initialen en bladornamenten afzonderlijk konden worden toegevoegd. Schrift, muzieknotatie en decoratie vormen samen een zorgvuldig uitgebalanceerd geheel. Vooral de grote gekleurde initialen markeerden het begin van belangrijke gezangen en gaven de pagina tegelijkertijd haar decoratieve karakter.

Dit blad behoort tot het officie voor de feestdag van Johannes de Evangelist, die op 27 december werd gevierd. Bovenaan staat het slot van het vers:

“…[In medi]o ecclesie aperuit os eius et impleuit eum spiritu sapientie et intellectus. Et exal[tavit].”

Het behoort bij het responsorium Cibavit illum Dominus pane vitae… uit de Metten. Halverwege het blad kondigt de rode rubricering “Ad laudes et p(er) horas diei. a(ntiphona)” de antifoon (vers) voor de Lauden en de daaropvolgende gebedsuren aan.

Een grote versierde initiaal V opent de volgende antifoon:

“Valde honorandus est beatus Iohannes qui supra pectus domini in cena recubuit”,

oftewel: “Zeer eerbiedwaardig is de zalige Johannes, die tijdens het Avondmaal aan de borst van de Heer rustte.” De woorden verwijzen naar Johannes als de geliefde leerling van Christus, die volgens het evangelie tijdens het Laatste Avondmaal naast hem aanlag.

De initiaal is opgebouwd uit roze-, oranjerode en blauwe banden tegen een diepblauw veld met fijn wit lijnwerk. Binnen de letter ontvouwt zich gestileerd bladwerk in zachtgroen, blauw, roze, oranjerood en grijswit. Vanuit de initiaal groeit een lange, sierlijk kronkelende rank door de linkermarge, met gekrulde bladeren in dezelfde heldere kleuren. De ornamentiek geeft de verder streng geordende pagina een levendig karakter.

De combinatie van het grote formaat, het gotische rotundaschrift, de zeven vierlijnige rode notenbalken en vooral het kleurrijke bladornament sluit nauw aan bij Toscaanse koorboeken uit het begin van de veertiende eeuw. In Florence en andere religieuze centra werden in deze periode grote aantallen rijk uitgevoerde koorboeken vervaardigd voor kerken en kloosters.

Nadat dergelijke manuscripten hun oorspronkelijke liturgische functie hadden verloren, zijn veel koorboeken in latere eeuwen uiteengenomen. Tegenwoordig worden de afzonderlijke bladen vooral gewaardeerd als zelfstandige kunstwerken op perkament: als tastbare overblijfselen van de middeleeuwse boekkunst waarin kalligrafie, muziek en verluchting samenkomen.

Prijs: Euro 3.450,- (incl. lijst)