Hollands schip en “Hollands” geneesmiddel – Nakajima Yusuke, 1842

HOLLANDS SCHIP IN NAGASAKI – NAGASAKI-E MET RECLAME VOOR EEN “HOLLANDS” GENEESMIDDEL

“阿蘭陀傳方 犀角蕃紅花香” [Oranda denpō saikaku safurankō / Hollands overgeleverd recept: neushoornhoorn-saffraan-aromaat]. Japanse houtblokdruk, Nagasaki-e, vervaardigd te Nagasaki door Nakajima Yūsuke in 1842 (“Tenpō 13”). Afm. (papier): 29 x 18,2 cm.

Deze zeldzame Nagasaki-e toont een groot Hollands zeilschip op een woelige zee. Het schip is weergegeven als een imposant, bijna exotisch object: hoog opgetuigd, met meerdere masten, talrijke zeilen, vlaggen en enkele bemanningsleden op dek en in het want. (De blauw-witte vlag met een monogramachtig teken lijkt terug te grijpen op het VOC-logo. Alleen dateert de prent van lang na het verdwijnen van de VOC. Waarschijnlijk moet dit niet als actuele vlagvoering worden opgevat, maar als een beeldformule ontleend aan oudere Nagasaki-prenten.) De voorstelling is dan ook niet bedoeld als nauwkeurig verslag, maar als een Japanse verbeelding van het “Hollandse schip” als symbool van verre handel, buitenlandse techniek en exotische goederen.

Boven de voorstelling staan verschillende tekstblokken. Het centrale blok geeft pseudo-encyclopedische gegevens over het schip: een lengte van 98 ken [1 ken = 1,82 meter], een breedte van ruim 8 ken, een diepte van 7 ken, een grote mast van 30 ken, achttien zeilen, dertig kanonnen en een bemanning van meer dan tweehonderd man. Daarnaast wordt vermeld dat de Nederlanders sinds Kan’ei 18 [1641] jaarlijks rond het midden van de zesde maand in Nagasaki aankwamen en op de twintigste dag van de negende maand weer vertrokken. De tekst noemt ook de afstand over zee van Nagasaki naar Holland (13.310 ri, omgerekend ruim 50.000 kilometer!!) en geeft routes of afstanden van Japan naar onder meer Taiwan, Luzon, Cambodja, Sumatra, Batavia, Madagascar, Engeland, Portugal en Rusland.

Opmerkelijk is dat de prent niet alleen een schip toont, maar tegelijk reclame maakt voor een geneesmiddel. Rechtsboven staat de titel “阿蘭陀傳方 犀角蕃紅花香”, te vertalen als “Hollands overgeleverd recept: neushoornhoorn-saffraan-aromaat”. De vermelding 御免 suggereert dat het middel als toegestaan of geautoriseerd werd aangeprezen. Het Hollandse schip fungeert dus als visuele aanbeveling: het verbindt het product met de verre, mysterieuze wereld van de Hollanders en met de medische kennis die via Nagasaki Japan binnenkwam.

Nagasaki had in de Edo-periode een uitzonderlijke positie. Terwijl Japan zijn buitenlandse contacten streng beperkte, bleef Nagasaki de officiële toegangspoort voor de handel met China en, via Dejima, met Europa. Dejima diende van 1641 tot 1859 als Nederlandse handelspost en als gecontroleerd kanaal voor westerse kennis, geneesmiddelen, instrumenten en boeken.

De prent behoort tot het genre van de Nagasaki-e: populaire houtblokprenten uit Nagasaki met voorstellingen van buitenlanders, Chinese en Hollandse schepen, exotische dieren, vreemde gebruiksvoorwerpen en andere onderwerpen die voor het Japanse publiek met de buitenwereld verbonden waren. Ze werden vaak als souvenirs verkocht aan reizigers, kooplieden en geleerden, maar ook gekocht door Japanners die zelf nauwelijks toegang hadden tot informatie over het buitenland.

Prijs: Euro 1.450,-