Oost-Indiëvaarder – Johannes van Keulen / Anthonie de Winter, 1680

OOST-INDIËVAARDER – EEN VOLGETUIGD SPIEGELRETOURSCHIP, CA. 1680

Oost-Indiëvaarder. Kopergravure vervaardigd door Anthonie de Winter (1652–1707), uitgegeven te Amsterdam door Johannes van Keulen I (1654–1715), ca. 1680. Linksonder met het uitgeversadres “Johannes van Keulen Excud.”, rechtsonder gesigneerd “A. de Winter sculp.” Afm.: 41,5 × 51 cm.

Deze grote en fraai gegraveerde scheepsprent toont een Nederlands spiegelretourschip, of Oost-Indiëvaarder, onder volle zeilen. Het schip is van bakboordzijde weergegeven, met de boeg naar rechts. De spiegel zelf is door dit zijaanzicht niet zichtbaar, maar het hoog opgetrokken achterschip, de zijgalerij, het zware galjoen, de gesloten scheepsromp met geschutspoorten en de omvangrijke driemasttuigage wijzen op het type groot retourschip dat in de zeventiende eeuw voor lange reizen naar Azië werd gebruikt.

De voorstelling is geen gewoon zeegezicht, maar in de eerste plaats een technische en didactische scheepsprent. Over vrijwel de gehele tuigage zijn kleine nummers aangebracht. Zij verwijzen naar de onderdelen van masten, stengen, ra’s, zeilen, blokken, vallen, schoten, brassen, stagen, want en ander staand en lopend touwwerk. De prent maakte zichtbaar wat een ervaren bootsman moest kennen: de opbouw van het schip, de onderlinge samenhang van de tuigage en de juiste plaats van ieder touw en ieder beslag.

Op de achtergrond varen nog twee kleinere schepen: een kleiner driemastschip, vermoedelijk een fluitschip, en daarnaast een elegant eenmastjacht met zijzwaard, mogelijk een statenjacht. Op de voorgrond ligt een roeibootje tussen de golven. Deze kleinere vaartuigen versterken de schaalwerking: het grote retourschip beheerst de voorstelling als technisch, maritiem en economisch machtsobject.

De prent behoort tot de nautische wereld van Johannes van Keulen, de Amsterdamse uitgever van zeeatlassen, zeemansgidsen en praktische handboeken voor de scheepvaart. Zij sluit aan bij Van Keulens “De nieuwe Hollandsche scheepsbouw” uit 1680, waarin werd uiteengezet hoe “alle scheepstouwen en andere deelen” in een volmaakt schip geplaatst moesten worden. Een groot deel van deze stof werd later opnieuw gebruikt in “De Volmaakte Bootsman”, een uiterst zeldzaam praktisch handboek voor bootslieden en andere zeelieden, toegeschreven aan Symon van de Moolen. De eerste editie van De Volmaakte Bootsman verscheen waarschijnlijk pas rond 1698; een latere editie werd omstreeks 1818 uitgegeven door de weduwe Hulst van Keulen en bevatte opnieuw een grote uitvouwbare plaat met een genummerd zeventiende-eeuws driemastschip en twee kleinere Nederlandse schepen. De koperen plaat was toen echter al sterk afgesleten, waardoor latere afdrukken aanzienlijk zwakker zijn.

De functie van het boek wordt kernachtig samengevat in het gedicht tot de zeeman dat aan de inleiding voorafgaat:

“Kloeke mannen, die de baren,
Van Neptunus zult bevaren,
Wilt gij weten net en wis,
’t Geen een Zeeman nodig is.
Hoe men moet de Scheepen bouwen,
Nette maat in alles houwen,
Van de deelen groot en klein,
Die tot dit werk nodig zijn,
Masten, Stengen, Raas en Zeilen,
Om in ’t taak’len niet te feilen.
Hoe men ’t staand en lopen goed,
Op haar Passe kerve moet,
Hier na ’t Bolwerk evenaren,
En waar alle touwtjes varen.
Ziet deez’ dingen alle gaar
Hier in order bij malkaar.
Wat een Bootsman dient te weten,
Daar van is hier niets vergeten.
Daarom, Helden van Beleid,
Poog je d’een of d’andre tijd,
Als Captein te commandeeren,
Gaat deez’ bladen eerst doorleren.
Wend u dan tot hoger stof,
Zult bereiken eer en lof.”

Die ambitie spreekt uit deze gravure. Zij toont de Oost-Indiëvaarder niet alleen als indrukwekkend schip van de Nederlandse zeevaart, maar ook als een geordend systeem van hout, zeil en touw: een varende machine waarvan iedere lijn, ra en mast zijn vaste plaats en functie had. Het spiegelretourschip was het belangrijkste transportschip van de VOC; dergelijke schepen verbonden de Nederlandse Republiek met Azië en brachten onder meer specerijen, porselein, thee, zijde en textiel terug naar Europa.

Prijs: Euro 2.150,- (incl. lijst)