Zaandam – Hendrik de Leth, ca. 1730

MONUMENTAAL GEZICHT OP ZAANDAM, CENTRUM VAN SCHEEPSBOUW EN HANDEL, CA. 1730

“Het Scheep- en Koop-ryk Zardam aen de Oost- en West-zyde van den Stroom de Zaen in Noort Kennemerlandt, uit het Y, aen te zien”. Ets en gravure op twee gemonteerde bladen, vervaardigd door Hendrik de Leth en ca. 1730. Later met de hand gekleurd. Afm. ca. 56 × 90 cm.

Een imposant gezicht op Zaandam vanaf het IJ, kijkend in noordelijke richting over de monding van de Zaan naar de bebouwing rond de Dam. Links ligt Westzaandam, rechts Oostzaandam. De brede watervlakte op de voorgrond is vol bedrijvigheid. Grote en kleine zeilvaartuigen varen op de Zaan of liggen langs de kades; daartussen varen roeiboten. Links een scheepswerf met langs de waterkant grote hoeveelheden opgeslagen hout. Midden op de Zaan wordt een partij boomstammen voortbewogen.

De opkomst van Zaandam als scheepsbouwcentrum was nauw verbonden met de 256 houtzaagmolens aldaar. Door hout mechanisch te zagen kon het aanzienlijk sneller en goedkoper worden verwerkt dan met de hand. In de steden werd de introductie van dergelijke molens lange tijd door de houtzagersgilden tegengehouden; in de Zaanstreek, waar zulke gilden ontbraken, konden zij zich juist op grote schaal ontwikkelen. Het overvloedig beschikbare gezaagde hout, de relatief lage productiekosten en de nabijheid van Amsterdam vormden ideale voorwaarden voor een omvangrijke scheepsbouwindustrie. Het hoogtepunt lag omstreeks 1700–1730, toen op ongeveer 26 Zaanse werven jaarlijks naar schatting 100 tot 150 zeegaande schepen van stapel liepen.

Het huidige Zaandam bestond bestuurlijk nog niet als één stad. Westzaandam maakte deel uit van de Banne van Westzanen, terwijl Oostzaandam tot de Banne van Oostzaan behoorde. Pas in 1811 werden beide plaatsen samengevoegd tot Zaandam. Het wapen van Westzaandam was dan ook dat van de Banne van Westzanen.

De economische betekenis van de Zaanse scheepsbouw was ver buiten de Republiek bekend. De beroemdste buitenlandse bezoeker was tsaar Peter de Grote, die in 1697 naar Zaandam kwam om de Hollandse scheepsbouw van nabij te bestuderen. Zijn korte verblijf, ruim dertig jaar vóór de vervaardiging van deze prent, illustreert hoe groot de internationale reputatie van de Zaanse werven inmiddels was.

Onder de voorstelling staat de opdracht aan mr. Jacob van Assendelft, wiens familiewapen midden onder het panorama is aangebracht. Van Assendelft was schout van Westzaan en Krommenie en behoorde tot de bestuurlijke elite van zijn tijd; later werd hij schepen en vervolgens burgemeester van Den Haag.

Hendrik de Leth (1703-1766) werkte aanvankelijk samen met zijn vader Andries de Leth, die in 1726 de bekende Amsterdamse kaart-, prent- en kunsthandel van de familie Visscher had overgenomen. Hendrik trad in 1728 toe tot het boekverkopersgilde en zette de zaak na de dood van zijn vader in 1731 voort. Hij werkte als tekenaar, etser, graveur, kaartmaker en uitgever en verwierf vooral bekendheid met kaarten, atlassen, topografische boekwerken en grote gegraveerde stadsgezichten.

Prijs: Euro 4.950,- (incl. lijst)