Amsterdam – Hendrik de Leth, 1734-36

PLATTEGROND VAN DE BEROEMDE KOOPSTAD AMSTERDAM

“Plan tres exact de la fameuse ville marchande d’Amsterdam“. Kopergravure gedrukt op vier bladen vervaardigd door Hendrik de Leth, uitgegeven tussen 1734-1736. In de tijd met hand gekleurd. Afm. (prent) 57,5 x 105 cm.

Op 24 en 27 april 1734 verscheen in de Amsterdamsche Courant de volgende advertentie: “Te Amsterd. By Hend. De Leth op de Beurssluys, word thans uitgegeven, een geheel nieuw en accuraat Plan van de stad Amsterdam, met veele vermeerderingen die in geene voorgaande plans gevonden werden; verciert aen weerszyden met de Wapens de Wel-Ed. en Groot Agtb. Heeren Burgemeesteren deezer stad, zedert de Reformatie tot nu toe, door voorname Liefhebbers keurig nagezien“. Men kon kiezen tussen een rijke uitvoering met aan weerszijden de familiewapens van de Amsterdamse burgemeesters en een sobere uitvoering, waar de stroken met wapens niet bij zaten. Ons exemplaar betreft de uitvoering met de wapens. [Een exemplaar zonder wapens vindt u hier in onze collectie.]

Hendrik de Leth had temidden van vele concurrenten (zoals Covens & Mortier) een betrouwbare, in de stedelijke administratie goed bruikbare, kaart gemaakt. De deftige Franstalige titel lijkt bestemd voor een meer representatieve functie, maar voor het overige is de prent geheel in het Nederlands gesteld, wat handig was voor de ambachtelijke en administratieve gebruikers.

Onder de titel lezen we “Gravée et mis au jour Par Henry de Leth a l’enseigne du Pecheur“. [Gegraveerd en uitgegeven door Hendrik de Leth, bij het uithangteken De Visser.] Het uithangteken De Visser verwees naar de bekende kaarten- en prentenhandel van Nicolaes Visscher II. Na diens overlijden in 1702 werd de zaak voortgezet door zijn weduwe Elisabeth Verseyl. Andries de Leth, die als assistent voor Visscher had gewerkt, nam de onderneming later over. Na zijn overlijden in 1731 zette zijn zoon Hendrik de Leth de zaak voort en handhaafde hij de vertrouwde winkelnaam In den Visscher.

Het kaartbeeld van deze plattegrond is buitengewoon helder en overzichtelijk, met alleen de hoofdgebouwen in opstand. Hendrik de Leth maakte de kaart naar een ouder voorbeeld en voorzag die van geheel nieuwe decoratie. Een aardig verschil tussen de kaart van De Leth en eerdere plattegronden, is dat De Leth de in opstand gegraveerde gebouwen een schaduw meegaf. Het zonlicht komt hierbij van links, wat overeenkomt met de oostelijke ochtendzon.

Links van het decoratieve, openslaande gordijn zien we een “Caarte van Amstelland”. Het is opvallend dat in het legendablok in de rechterbovenhoek achter een negental vermelde gebouwen een “I” vermeld staat. In de legenda wordt dit uitgelegd met de woorden “NB Daar een I bystaat beteekent Jansenisten”. Het jansenisme, genoemd naar Cornelis Jansenius (1585-1638), was een religieuze en politieke beweging uit de zeventiende en achttiende eeuw, die zich vooral in Frankrijk ontwikkelde als reactie op bepaalde ontwikkelingen in de katholieke kerk en op het absolutisme van de vorsten uit die dagen. Kenmerkend voor de levenspraktijk van de jansenisten was hun ascetische wereldverwerping en hun pessimistische ethiek. Ook verwierpen zij onder andere de pauselijke onfeilbaarheid. Het accentueren van de gebouwen op de kaart die een relatie hadden met het jansenisme doet vermoeden dat de graveur en uitgever Hendrik de Leth deze politieke stroming aanhingen.

De kaart van De Leth heeft aan weerszijden een wapenblad. Deze geven een overzicht van de familiewapens, de namen en de jaren van benoeming van de burgemeesters die Amsterdam had sedert de Alteratie van 1578. De wapenbladen van De Leth waren het voorbeeld voor de sterk gelijkende glas-in-loodramen in de Oude Kerk, al zijn de ramen in de kerk wel aangevuld met de burgemeesters die tot en met 1753 benoemd werden.

De centrale voorstelling onder de plattegrond is met zorg en smaak ontworpen. De titelplaat is fraai opgenomen in een groepje figuren, waarin de stedenmaagd wordt geflankeerd door de twee leeuwen van het stadswapen en de riviergoden van Amstel en IJ, terwijl Fortuna uit zee oprijst. De kompasroos en schaalstok hebben net als de titel een driedimensionale vorm gekregen als onderdeel van dit groepje. Het stadszegel en -wapen boven de kaart worden gedragen door twee putti.

Literatuur: Marc Hameleers (2003) “Amsterdamse Plattegronden 1866-2000”, nr. 114.

Prijs: Euro 4.950,- (incl. lijst)