Utrecht – Lodovico Guicciardini, ca. 1590

UTRECHT MET DE GEPLANDE VESTINGWERKEN, CA. 1590

“TRAIECTVM”, kopergravure ca. 1590 uitgegeven te Antwerpen door Christoffel Plantijn. Later met de hand gekleurd. Afm. (plaatrand) 23,3 x 31,9 cm.

De kaart werd gegraveerd voor Lodovico Guicciardini’s “Descrittione di tutti i Paesi Bassi, altrimenti detti Germania Inferiore” een beschrijving van de Nederlanden van vlak voor de Tachtigjarige Oorlog.

Utrecht ligt als een dichtbebouwde stad binnen zijn omwalling, omgeven door grachten, akkers, tuinen en wegen. Straten, grachten en huizenblokken zijn in vogelvlucht weergegeven en tussen de bebouwing verrijzen de vele kerken en kloosters van de oude bisschopsstad. Buiten de muren wordt het landschap verlevendigd door onder meer een ploegende boer met zijn paarden, terwijl rechtsonder een elegant gekleed paar voorbijwandelt. In de bovenhoeken zien we de wapens van de provincie en de stad Utrecht.

De voorstelling is nauw verwant aan de plattegrond van Utrecht die in 1572 gepubliceerd was in Braun en Hogenbergs Civitates Orbis Terrarum. Niet alleen de compositie, de positie van titel en wapens en de weergave van de stad komen overeen; zelfs de ploegende boer (met extra trekpaarden) buiten de vesting werd overgenomen. Op een aantal belangrijke punten is het stadsbeeld echter aangepast aan de ingrijpende gebeurtenissen van de jaren 1570.

Zo is de gehate dwangburcht Vredenburg verdwenen. Deze was in 1528 in opdracht van Karel V gebouwd om Utrecht onder controle te houden. In 1577 wisten de Utrechters het door Spaanse troepen bezette kasteel in handen te krijgen, waarna onmiddellijk met de ontmanteling werd begonnen. Ook de molens buiten de stad die op oudere kaarten nog voorkomen, zijn verdwenen. Zij waren tijdens de Opstand afgebroken uit vrees dat vijandelijke troepen zich er bij een beleg achter zouden kunnen verschansen. Tegelijkertijd nam het aantal molens op de stadswallen toe. In die opzichten geeft de kaart dus daadwerkelijk de veranderde toestand van Utrecht weer.

Met de bolwerken is echter iets merkwaardigs aan de hand. De kaart suggereert dat hun aantal in de jaren 1570 van vier tot veertien was uitgebreid. Dat is nooit gebeurd: er kwamen slechts vijf nieuwe bolwerken bij. Waarschijnlijk omdat deze op een omstreeks 1577 opgesteld fortificatieplan waren ingetekend en deze informatie hier was overgenomen.

Tijdens de uitvoering werd het ambitieuze vestingplan vereenvoudigd, maar op de gedrukte kaart bleef het oorspronkelijke ontwerp staan. Daardoor is deze plattegrond een merkwaardige combinatie van topografische werkelijkheid en militaire planvorming: de verdwenen Vredenburg en molens weerspiegelen de situatie na 1577, terwijl de indrukwekkende gordel van veertien bolwerken een toekomstbeeld toont dat nooit volledig werkelijkheid werd.

De fout bleek bovendien bijzonder hardnekkig. De voorstelling werd in latere uitgaven en kopieën steeds opnieuw gebruikt, zodat de niet-bestaande bolwerken nog tot ver in de zeventiende eeuw op kaarten van Utrecht verschenen. Zo bleef meer dan een halve eeuw een vestingplan dat nooit was voltooid het gedrukte beeld van de stad bepalen.

Prijs: Euro 475,- (incl. lijst)