Duisburg – Sovjetkaart, 1978
€950
GEHEIME SOVJET MILITAIRE KAART VAN DUISBURG, 1978
“ДУЙСБУРГ” [Duisburg], kleuren-offsetdruk op twee bladen, uitgegeven in 1978 door de Militair-Topografische Dienst van de Generale Staf van de Sovjet-Unie. Afm.: (elk blad) 92 x 114 cm.
Deze kaart van Duisburg behoort tot de geheime Sovjet militaire cartografie van de late Koude Oorlog. Vanaf de jaren 1940 werden steden, havens, industriegebieden en verkeersknooppunten wereldwijd in kaart gebracht. De kaarten dienden voor operationele planning, logistieke analyse en strategische oriëntatie. Zij registreerden niet alleen straten, gebouwen en waterwegen, maar ook productiecapaciteit, energievoorziening, communicatie, terreincondities en militaire objecten.
Duisburg vormde daarvoor een uitzonderlijk doelwit. De stad lag in het hart van het Ruhrgebied, aan de samenloop van Rijn en Ruhr en aan het begin van het Rijn-Hernekanaal. Zij had de grootste binnenhaven van West-Europa met zware industrie, spoorwegcomplexen, raffinaderijen, scheepswerven en een dicht netwerk van wegen en kanalen.
De twee bladen geven dat met grote helderheid weer. De brede Rijn, de havenbekkens en de kanalen beheersen het kaartbeeld; daaromheen liggen uitgestrekte spoorwegemplacementen, rangeerterreinen, fabrieksterreinen en arbeiderswijken. Grote industriële complexen tekenen zich als donkere bouwmassa’s af tussen de woonbebouwing en de groene zones. De kaart omvat tevens Homberg, Rheinhausen, Ruhrort en de industriële voorsteden aan beide zijden van de Rijn. Havens, spoorlijnen, bruggen en hoofdwegen verbinden de afzonderlijke stadsdelen.
Onder het tweede blad staat een uitvoerige СПРАВКА [Spravka, toelichting], als volgt:
“Duisburg ligt op de rechteroever van de Rijn bij de monding van de Ruhr en aan het begin van het Rijn-Hernekanaal. De stad bevindt zich circa 40 kilometer van de Nederlandse grens en vormt een van de voornaamste industriële centra van het Ruhrgebied: een belangrijke kolen-, staal- en militair-economische basis van de Bondsrepubliek. De stad telt met de voorsteden circa 568.000 inwoners (1978) en beslaat ongeveer 130 km².
De Rijn vormt de voornaamste natuurlijke hindernis. Binnen het gebied is hij 300 tot 400 meter breed en 4 tot 5 meter diep; onder Duisburg kunnen schepen tot 4.000 ton varen, boven de stad tot 2.000 ton. Vier bruggen, waaronder één spoorbrug, en drie veerponten verbinden de oevers. De Ruhr en de kanalen vormen aanvullende transportassen. Dijken beschermen grote delen van de brede uiterwaarden tegen overstromingen, terwijl waterstanden in winter en vroege voorjaar sterk kunnen stijgen.
De regio is dicht bebouwd. Steden, arbeidersnederzettingen en dorpen vormen samen een vrijwel aaneengesloten industriële gordel binnen het Ruhrgebied, dat circa vijf miljoen inwoners telt. Fabrieken, mijnschachten, schoorstenen, spoorlijnen en terrils bepalen het landschap. Groeves, kolenmijnen en spoorwegtunnels bieden mogelijke ondergrondse schuilplaatsen. Vanuit de lucht is Duisburg herkenbaar aan de samenvloeiing van Rijn en Ruhr, de Rijnbruggen en de haveninstallaties bij de monding van de Ruhr.
Duisburg ontstond uit de samensmelting van de oude stad met industriële gemeenten en arbeiderswijken ten noorden, oosten en zuiden van de Ruhr. De rivier verdeelt het stedelijk gebied in een noordelijk en zuidelijk deel, verbonden door zes bruggen, waaronder één spoorbrug. Het administratieve en zakelijke centrum ligt in het oude Duisburg, direct rond het hoofdstation. Daar staan het stadhuis, het hoofdpostkantoor, de rechtbank, politie, telefooncentrale, arbeidsbeurs, banken, hotels, grote winkels en kantoren van handels-, industriële en verzekeringsbedrijven. De stad kent een dichte, gemengde bebouwing van vooral drie- en vierlaagse stenen huizen, vaak met kelders, naast afzonderlijke moderne hoogbouw.
Buiten het centrum wisselen arbeiderswijken en industriële voorsteden af met omvangrijke fabrieksterreinen, spoorwegcomplexen en handelsvoorzieningen. De best ontwikkelde woonwijken liggen in het zuidoosten; de centrale delen van Duisburg, Homberg en Rheinhausen zijn juist relatief schaars van groen voorzien. In het zuiden ligt een gezamenlijk militair complex met ondergrondse munitieopslag. Duisburg en zijn voorsteden bezitten daarnaast talrijke opslagplaatsen, waaronder depots voor brandstoffen en smeermiddelen.
De industriële betekenis van Duisburg is uitzonderlijk. De stad en haar omgeving leveren ongeveer een kwart van de West-Duitse ruwijzer- en staalproductie. Hoogovens en staalfabrieken produceren ijzer, staal, walsproducten, naadloze en gelaste buizen, vuurvaste en abrasieve materialen. De zware machinebouw vervaardigt spoorwegmaterieel, apparatuur voor de mijnbouw en metallurgie, turbines, ketels, pompen, persen, kabels, lagers, werktuigmachines en onderdelen voor pantservoertuigen. Duisburg vormt bovendien een van de belangrijkste Duitse centra van de binnenvaart-scheepsbouw, met twaalf werven en talrijke reparatiewerkplaatsen voor tankers, kustvaarders, vrachtschepen, passagiersschepen en riviervaartuigen.
Raffinaderijen ontvangen aardolie via twee pijpleidingen uit Wilhelmshaven en produceren onder meer vliegtuigbrandstof, diesel, benzine en smeerolie. Chemische bedrijven vervaardigen kunststoffen, synthetische producten, zuren, chloor, stikstofverbindingen, pigmenten, kleurstoffen en oplosmiddelen. De stad en haar voorsteden hebben daarnaast bouwmaterialen-, hout-, textiel-, rubber-, tabaks-, brouwerij- en voedingsmiddelenindustrie. De grote staal-, machinebouw-, raffinage- en chemische complexen bezitten een duidelijke militaire betekenis.
Duisburg vormt ook een uitzonderlijk spoor- en havenknooppunt. Het spoorwegnet omvat ongeveer tien stations, waaronder het omvangrijke rangeerstation Duisburg-Wedau met circa honderd sporen, werkplaatsen en depots. De rivierhaven is de grootste van de Bondsrepubliek en van West-Europa. In 1978 bedraagt de goederenoverslag 25,8 miljoen ton. Het havengebied van 2,3 km² omvat 22 afzonderlijke havens, met in totaal circa 25 kilometer kades, meer dan honderd kranen, spoorwegaansluitingen, loodsen, open opslagterreinen, graansilo’s, brandstofdepots en 32 pijpleidingen voor olie en andere vloeibare ladingen.
Zeven lokale thermische centrales, aangesloten op het Ruhrse energienet, voorzien Duisburg van elektriciteit. De stad beschikt over gasvoorziening, waterleiding, riolering, tram- en busvervoer en een dicht netwerk van telefoon-, telegraaf- en radiorelaisverbindingen. Water komt uit de Rijn en de Ruhr via afzonderlijke waterwerken; grote industriële ondernemingen hebben daarnaast eigen installaties. Ziekenhuizen en gespecialiseerde klinieken completeren deze civiele infrastructuur.”
Deze brede inventarisatie maakt daarmee dat het niet alleen een nauwkeurige kaart van Duisburg is, maar ook een momentopname van het Ruhrgebied als industriële kern van de Bondsrepubliek en als cruciale schakel in de economie en logistiek van West-Europa.
De kaart vormt daarmee een intrigerend document van de manier waarop de Sovjet-Unie tijdens de Koude Oorlog steden niet alleen civiel, maar ook vanuit militair-strategisch perspectief werden geanalyseerd en vastgelegd.
Pas na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 werd duidelijk hoe omvangrijk en verfijnd dit cartografische programma was geweest. Ondanks pogingen tot vernietiging zijn kaarten als deze daarna in het Westen terechtgekomen.
Prijs: Euro 950,-
