Duitsland – Johannes Janssonius, 1626

DUITSLAND EN HET HEILIGE ROOMSE RIJK – PRACHTIGE KAART MET FIGURENRANDEN, 1626

“Nova Germaniae Descriptio” [Nieuwe beschrijving van Duitsland], kopergravure oorspronkelijk uitgegeven door Petrus Kaerius  in 1615. Hier in de tweede staat (van vijf), uitgegeven door Johannes Janssonius te Amsterdam in 1626. Verso blanco. Afm. ca. 47 × 57,2 cm.

Deze bijzonder decoratieve en gedetailleerde kaart toont het Duitse rijk en grote delen van Midden-Europa in het begin van de zeventiende eeuw. Het kaartbeeld strekt zich uit van de Noordzee en de Nederlanden in het westen tot Polen en Pruisen in het oosten, en van de Noord- en Oostzeekust in het noorden tot de Alpen en Noord-Italië in het zuiden.

Het gebied maakte voor een belangrijk deel deel uit van het Heilige Roomse Rijk, een uitgestrekt maar politiek sterk versnipperd geheel van vorstendommen, hertogdommen, graafschappen, bisdommen en vrije rijkssteden. De kaart geeft deze complexe staatkundige en geografische situatie weer met een grote rijkdom aan plaatsnamen, rivieren, bergketens en regionale aanduidingen. Zij verscheen tijdens de eerste fase van de Dertigjarige Oorlog (1618–1648), die grote delen van Midden-Europa zou verwoesten.

Wat deze kaart bijzonder aantrekkelijk maakt, is de uitbundige decoratieve omlijsting aan alle vier de zijden, kenmerkend voor de zogeheten cartes à figures uit de bloeitijd van de Amsterdamse cartografie.

Langs de bovenzijde bevinden zich acht ruiterportretten, met in het midden keizer Matthias (1557–1619), geflankeerd door de zeven keurvorsten van het Heilige Roomse Rijk. Matthias is tweemaal afgebeeld: als Rooms-Duitse keizer en als koning van Bohemen en Hongarije. De overige portretten tonen de drie geestelijke keurvorsten, de aartsbisschoppen van Mainz, Trier en Keulen, en de wereldlijke keurvorsten van de Palts, Saksen en Brandenburg. De portretten herinneren aan de oorspronkelijke uitgave uit 1615, toen Matthias nog op de keizerstroon zat.

Aan weerszijden van de kaart staan acht figuren in karakteristieke klederdracht, die verschillende standen en bevolkingsgroepen vertegenwoordigen. We zien onder meer Duitse edellieden, burgers uit Neurenberg, Zwitserse mannen en vrouwen en boeren in hun dagelijkse kleding. Tussen deze figuren en het kaartbeeld bevinden zich smalle verticale stroken met talrijke wapenschilden van vorstendommen en andere gebieden.

De onderrand is versierd met tien stadsgezichten. Van links naar rechts zijn dit Keulen, Frankfurt am Main, Straatsburg, Neurenberg, Praag, Augsburg, Heidelberg, Lübeck, Leipzig en Hamburg. Deze kleine panorama’s tonen de belangrijkste gebouwen, kerktorens en stadsmuren en zijn gebaseerd op stadsgezichten die eerder werden gebruikt voor een kaart van Duitsland van Willem Jansz. Blaeu uit 1609. Ook langs de onderzijde loopt een brede reeks wapenschilden.

Linksonder bevindt zich de rijkversierde titelcartouche, bekroond door een gekroonde adelaar. Daaronder staat een schaalverdeling. In de Noordzee zijn drie Nederlandse schepen afgebeeld, evenals een grote, windroos.

De kaart werd oorspronkelijk in 1615 vervaardigd en uitgegeven door Pieter van den Keere, ook bekend onder zijn gelatiniseerde naam Petrus Kaerius. Toen hij in 1623 een deel van zijn uitgeversvoorraad en koperplaten van de hand moest doen, kwam deze koperplaat in het bezit van Johannes Janssonius, die door huwelijk met hem verwant was. Janssonius wijzigde het uitgeversadres in de titelcartouche en bracht de kaart in 1626 opnieuw op de markt.

Aanvankelijk werd de kaart als afzonderlijk blad verkocht. Later werd zij ook opgenomen als overzichtskaart van Duitsland in vroege uitgaven van Janssonius’ Atlantis Maioris Appendix (1630) en Theatrum Imperii Germanici (1632).

Door de combinatie van grote geografische detaillering, talrijke heraldische voorstellingen, historische kostuums, ruiterportretten en stadsgezichten behoort deze kaart tot de meest aantrekkelijke voorbeelden van de rijkversierde Nederlandse cartografie uit de vroege zeventiende eeuw.

Literatuur: Günther Schilder, Monumenta Cartographica Neerlandica, deel VI, nr. 33.2.

Prijs: Euro 3.750,-