Wereldkaart – Jacob Robyn + Cornelis Danckerts, ca. 1700
€6.500
“Nieuw Aerdsch Pleyn”, kopergravure vervaardigd door Jacob Robyn in 1696. Hier in de tweede staat, uitgegeven door Cornelis Danckerts omstreeks 1700. Later met de hand gekleurd. Afm. ca. 60 x 53 cm.
Deze zeldzame en bijzonder decoratieve wereldkaart toont de aarde op een ongebruikelijke manier: niet verdeeld over twee halfronden, zoals op de meeste wereldkaarten uit deze periode, maar binnen één grote cirkel, met de Noordpool als middelpunt. Europa, Azië, Afrika en Amerika liggen rondom de pool gerangschikt, terwijl de zuidelijke delen van de continenten zich naar de buitenrand van de cirkel uitstrekken.
Robyn maakte gebruik van een zogeheten afstandgetrouwe azimutale projectie, waarbij de breedtegraden als concentrische cirkels op gelijke afstanden van elkaar zijn getekend. Afstanden vanuit de Noordpool worden daarbij correct weergegeven, maar de vormen van de continenten raken steeds sterker vervormd naarmate zij verder naar het zuiden liggen. Vooral Zuid-Amerika, Australië en Nieuw-Zeeland krijgen daardoor een opmerkelijk langgerekte vorm. Deze bijzondere manier van wereldweergave sluit aan bij de cartografische experimenten van de zeventiende eeuw, waaronder die van de Franse astronoom Jean-Dominique Cassini.
De kaart bevat verschillende geografische bijzonderheden die laten zien hoe onvolledig de kennis van de wereld aan het einde van de zeventiende eeuw nog was. Californië is afgebeeld als een groot eiland, met een vrijwel rechte noordelijke kustlijn. Van de Grote Meren in Noord-Amerika is slechts één groot meer weergegeven. Aan de oostkust van Noord-Amerika staat nog de naam Nieu Nederland, hoewel de Nederlandse kolonie al in 1664 door de Engelsen was veroverd. De stad Nieuw-Amsterdam werd toen omgedoopt tot New York. In Zuid-Amerika zijn de legendarische meren Parime Lacus en Xarayes ingetekend, terwijl de kustlijnen van Australië en Nieuw-Zeeland nog maar gedeeltelijk bekend zijn. Australië is bovendien nog met Nieuw-Guinea verbonden.
De cirkelvormige voorstelling wordt omlijst door een bijzonder rijke mythologische en allegorische versiering. Bovenaan zijn putti met een dieptelood en een passer in de weer. Links troont Juno, de koningin van de goden, met een kroon op het hoofd en een pauw aan haar zijde. Achter haar strekt zich een boog met de tekens van de dierenriem uit. Rechts verschijnt Jupiter, de oppergod, met zijn bliksemschichten en scepter, vergezeld van zijn adelaar. Samen verbeelden zij de goddelijke heerschappij over hemel en aarde. In de benedenhoeken zijn de vier werelddelen allegorisch voorgesteld, met de dieren en attributen die men in de zeventiende eeuw met deze continenten associeerde. Linksonder zien we Europa, omgeven door symbolen van welvaart en macht, waaronder een paard en een hoorn des overvloeds. Naast haar verschijnt Amerika, voorgesteld als een inheemse figuur met verentooi, pijl en boog en een merkwaardig getekende krokodil. Rechtsonder wordt Azië verbeeld door een rijk geklede figuur met tulband, vergezeld van een kameel, terwijl Afrika wordt voorgesteld door een donkere figuur met sieraden en verentooi, naast een leeuw. De voorstellingen weerspiegelen de destijds gangbare Europese opvattingen over de verschillende werelddelen en hun bewoners.
Jacob Robyn had in 1687 samen met de Amsterdamse kaartenuitgever Hendrick Doncker een grote wereldkaart op vier bladen gepubliceerd, eveneens in een cirkelvormige poolprojectie. De onderhavige kaart is daarvan een verkleinde, op één blad gedrukte versie. Vermoedelijk was Andreas van Luchtenburg betrokken bij het ontwerp, terwijl de fraaie randvoorstellingen worden toegeschreven aan de graveur Jacob Harrewijn, die destijds nauw met Robyn en Van Luchtenburg samenwerkte.
Robyn bracht de éénbladige wereldkaart in 1696 uit. Omstreeks 1700 kwamen de koperplaten in handen van de Amsterdamse uitgeversfamilie Danckerts. Cornelis Danckerts (1664–1717) liet Robyns naam van de plaat verwijderen en verving deze door zijn eigen uitgeverssignatuur midden onderaan met de woorden Cum Privilegio. Dit exemplaar behoort tot deze tweede staat.
Met haar ongebruikelijke projectie, fascinerende geografische onjuistheden en schitterende allegorische decoratie behoort Nieuw Aerdsch Pleyn tot de meest opmerkelijke Nederlandse wereldkaarten van het einde van de zeventiende eeuw.
Literatuur: Rodney W. Shirley, The Mapping of the World, nr. 582.
Prijs Euro 6.500,-
