Zuidoost-Azië – Jan Huygen van Linschoten, 1595/1638

PASKAART UIT HET EERSTE GEDRUKTE WERK MET NAUWKEURIGE VAARINSTRUCTIES VOOR OOST-INDIË, 1595/1638

“Exacta & Accurata Delineatio cum Orarum Maritimarum tum etjam locorum terrestrium quae in Regionibus China, Cauchinchina, Camboja sive Champa, Syao, Malacca, Arracan & Pegu…” [Nauwkeurige weergave van de kusten en landen van China, Vietnam, Cambodja, Siam, Malakka, Arakan en Pegu, met de omliggende eilanden, klippen, riffen, zandbanken, droogten en ondiepten…]. Kopergravure ontworpen door Arnold Floris van Langren en gegraveerd door zijn broer Hendrik Floris van Langren in 1595, voor Jan Huygen van Linschoten. Dit exemplaar is uitgegeven te Amsterdam door Evert Cloppenburgh in 1638, als deel van de Franse editie van Van Linschotens beroemde Itinerario. In de tijd met de hand gekleurd. Afm. ca. 38 x 53 cm.

Deze spectaculaire kaart behoort tot de belangrijkste vroege gedrukte kaarten van Oost- en Zuidoost-Azië. Zij bestrijkt een enorm gebied: van het tegenwoordige Myanmar en de Golf van Bengalen via Malakka, Sumatra, Java en Borneo tot de Molukken, de Filipijnen en Nieuw-Guinea, en noordwaarts tot China, Korea en Japan. De kaart is ongebruikelijk georiënteerd, met het noorden links. Twee grote kompasrozen en een fijn netwerk van kompaslijnen benadrukken haar oorsprong als zeekaart.

Gedurende vrijwel de gehele zestiende eeuw hadden de Portugezen een grote voorsprong in kennis van de vaarroutes naar en binnen Azië. De kaartenmaker Jan Huygen van Linschoten (1563–1611) vertrok in 1579 vanuit de Nederlanden naar Spanje en wist in 1583 als secretaris van Vicente da Fonseca, de pas benoemde Portugese aartsbisschop van Goa, naar India mee te reizen. Daardoor kreeg hij toegang tot geheime informatie, waaronder de portolaankaarten van Oost-Indië die al meer dan een eeuw zorgvuldig werden afgeschermd. Met weinig respect voor het in hem gestelde vertrouwen begon Van Linschoten deze kaarten nauwgezet te kopiëren. Na zijn terugkeer in de Nederlanden stelde hij in 1595 een verslag van zijn reizen samen, geïllustreerd met prenten naar zijn eigen tekeningen en met kaarten waarin de aan de Portugezen ontfutselde informatie was verwerkt. Zijn in 1596 verschenen Itinerario was het eerste gedrukte werk waarin nauwkeurige vaarinstructies voor Oost-Indië waren opgenomen. Hierdoor konden Nederlandse kooplieden de Portugese wurggreep op de handel met het Oosten omzeilen. Het werk was van dusdanig economisch belang dat het aan ieder schip dat van Holland naar Indië voer werd meegegeven en al spoedig bekendstond als het vademecum van de zeevaarder voor de oosterse zeeën.

Voor de kaart zelf werd tevens gebruikgemaakt van het cartografische werk van Petrus Plancius, die voor zijn kaarten beschikte over Portugese manuscripten van onder anderen Bartolomeu Lasso. De voorstelling van Japan sluit aan bij het werk van de Portugese cartograaf Fernão Vaz Dourado, terwijl het Chinese binnenland teruggaat op de kaart van China van Abraham Ortelius, die gebaseerd was op informatie van de Portugese cartograaf Luís Jorge de Barbuda. De kaart is daarmee een synthese van de beste geografische kennis die in de jaren 1590 in de Nederlanden beschikbaar kwam.

Tegelijkertijd laat zij prachtig zien waar de Europese kennis nog tekortschoot. Korea is weergegeven als een groot, vrijwel rond eiland. Japan heeft de karakteristieke, enigszins op een garnaal lijkende vorm. De zuidkust van Java was nog grotendeels onbekend en is daarom slechts gebrekkig weergegeven en ook Borneo, Celebes en Nieuw-Guinea hebben vormen die sterk afwijken van de werkelijkheid. Daartegenover staat een opmerkelijk gedetailleerde en voor haar tijd vooruitstrevende weergave van de Filipijnen.

Op het zuidelijkste punt van het Maleisische schiereiland staat bovendien “Sincapura”, een vroege Europese vermelding van de naam Singapore. Rechtsonder verschijnt de raadselachtige “Beach provincia aurifera” [goudrijke provincie Beach]. Deze mythische landstreek kwam via de reisbeschrijving van Marco Polo in de Europese cartografie terecht en werd gaandeweg naar het onbekende Zuidland verschoven, in ongeveer het gebied waar later Australië op Europese kaarten zou verschijnen.

De praktische functie van de kaart wordt gecombineerd met een uitbundige decoratie. In de Chinese binnenlanden zijn onder meer olifanten, neushoorns en andere exotische dieren afgebeeld; op zee varen grote zeilschepen, waarvan er twee elkaar met kanonvuur bestoken. Verder zien we fantasierijke zeemonsters, twee kompasrozen en fraaie renaissancecartouches. De kaart is daarmee een fraaie combinatie van navigatie, geografische kennis en zestiende-eeuwse Europese verbeelding van Azië.

Het werk van Van Linschoten droeg er wezenlijk toe bij dat de Portugese voorsprong in kennis van de Aziatische zeeroutes verloren ging. De Itinerario werd een belangrijke praktische bron voor Nederlandse ondernemingen richting Azië en de kaart bleef lange tijd een gezaghebbende weergave van het gebied. De oorspronkelijke koperplaat van 1595 werd daarom in verschillende latere edities opnieuw gebruikt. Dit exemplaar behoort tot de Franse uitgave van 1638; de in de plaat gegraveerde datum 1595 bleef daarbij ongewijzigd.

Prijs: Euro 17.500,- (incl. lijst)