Nederlands-Brazilië – Louis Renard, 1715

“Littora Brasiliae / Pascaert van Brasil”, kopergravure voor het eerst uitgegeven door Frederik de Wit, hier in een ongewijzigde editie uit 1715 uit Louis Renard’s  “Atlas de la Navigation et du Commerce qui se fait dans touts le Parties du Monde”. In de tijd (?) met de hand gekleurd. Afm. 49 x 56,4 cm.

De West-Indische Compagnie (WIC) veroverde in 1630 Olinda en Recife op de Portugezen, als onderdeel van een bredere strategie om de lucratieve suikerhandel te controleren. Brazilië was destijds ’s werelds grootste suikerproducent en de Nederlanders wilden de Portugese greep op die handel overnemen en de suikeropbrengsten via Amsterdam laten vloeien.

Onder het verlichte bewind van Johan Maurits van Nassau-Siegen (1637–1644) beleefde Nederlands-Brazilië zijn hoogtepunt: wetenschappers en kunstenaars documenteerden de flora, fauna en bevolking, en Recife groeide uit tot een kosmopolitische koloniale hoofdstad. Na zijn vertrek verzwakte het Nederlandse gezag snel, en in 1654 capituleerde de WIC aan de Portugees-Braziliaanse opstandelingen.

Deze decoratieve zeekaart toont de gehele oostkust van Brazilië, van de monding van de Amazone in het noordwesten tot de Río de la Plata in het zuidoosten. Het is een paskaart, een nautische kaart volgens de projectiemethode die zeelieden in staat stelde koersen uit te zetten met behulp van de karakteristieke windrozenlijnen (loxodromen) die het blad in alle richtingen doorkruisen. Deze lijnen zijn geen decoratie maar gereedschap: een navigator legde er een passer op om zijn koers te bepalen. Rondom de Braziliaanse kust zien we een viertal schepen die de Atlantische handelsroutes bevaren, zorgvuldig geplaatst als bewijs van de levendigheid van die wateren.

Het cartouche onderaan is een meesterwerk van barokke verbeeldingskracht, vervaardigd door Romeijn de Hooghe (1645-1708). We zien Portugese en Nederlandse soldaten met vaandels en een kruis inheemse krijgers onderwerpen. Rechts staan voor een uit bladeren gemaakte hut figuren met veren hoofdtooien; één van hen drinkt met enige waardigheid uit een zilveren schaaltje, een subtiel beeld van de ruilhandel en de Europese beschavingsretoriek die de kolonisatie begeleidde. Op de achtergrond trekt een kleurrijke processie van Brazilianen voorbij, met parasols boven de menigte. Boven op de heuvel staat een hijsmechanisme met manden, een verwijzing naar de zware arbeid waarmee de rijkdommen van het land werden ontgonnen. Tussen de figuren door lopen kamelen, geografisch volkomen misplaatst, maar voor de Amsterdamse graveur simpelweg het symbool bij uitstek van een exotische, verre wereld. Centraal in het cartouche prijkt een ananas — in de 17e en 18e eeuw het icoon van Brazilië en van koloniale rijkdom überhaupt.

De gravure werd voor het eerst uitgegeven in 1678 door de Amsterdamse cartograaf Frederik de Wit, een kwart eeuw nadat de Nederlanders Brazilië definitief hadden verloren. Die paradox is tekenend: de kaart verscheen niet als instrument van bestuur, maar als een herinnering aan grootse ambities. De plaat werd daarna nog decennialang hergebruikt door opeenvolgende Amsterdamse uitgevers, waarbij telkens alleen de uitgeversnaam werd aangepast. Het onderhavige exemplaar is uitgegeven door Louis Renard in 1715.

Prijs: Euro 850,-