Japan – Jean-Louis Durant naar Jean-Baptiste Tavernier, 1679

DE HOFREIS VAN DE NEDERLANDERS DOOR 17E-EEUWS JAPAN

“Carte des Isles du Iapon esquelles est remarqué la Route tant par Mer que par Terre que tiennent les Hollandois pour se transporter de la Ville de Nangasaqui a Iedo demeure du Roy de ces mesmes Isles.” [Kaart van de eilanden van Japan, waarop de route is aangegeven die de Hollanders, zowel over zee als over land, volgen om zich van de stad Nagasaki naar Edo, de residentie van de vorst van deze eilanden, te begeven.] Kopergravure, samengesteld uit twee bladen, vervaardigd door Jean-Louis Durant naar een ontwerp van Jean-Baptiste Tavernier, uitgegeven in Parijs in 1679 als deel van Taverniers “Recueil de plusieurs relations et traitez singuliers et curieux”. Later met de hand gekleurd. Afm.: (plaatafdruk) ca. 52 × 77 cm.

Deze grote kaart toont Japan in een vorm die nog sterk afwijkt van de werkelijke kustlijnen en verhoudingen. De grote eilanden Honshu, Kyushu en Shikoku zijn herkenbaar, maar hun onderlinge ligging, schaal en contouren zijn onnauwkeurig. Dat geldt vooral voor het noorden en oosten van Honshu en voor de verhouding tussen Japan, Korea en de omliggende eilanden. In het westen is ook een deel van Korea weergegeven, met de “Mer de Coreer”.

De cartografie staat nog in de traditie van 16e- en 17e-eeuwse Europese Japan-kaarten, die teruggingen op Portugese, jezuïtische, Chinese, Koreaanse en Japanse informatiebronnen. De eerste relatief nauwkeurige gedrukte Europese kaart van Japan was die van Abraham Ortelius uit 1595; pas in de 18e en 19e eeuw kwamen kaarten in omloop die sterker op Japanse bronnen en nauwkeuriger waarnemingen waren gebaseerd.

Het bijzondere van Taverniers kaart is echter niet alleen de vorm van Japan, maar vooral de inhoud. De kaart is als het ware tegelijk landkaart, reisroute en commentaarblad. Steden, provincies, bergen, eilanden en mijngebieden worden aangegeven, maar daarnaast zijn tal van opmerkelijke aantekeningen toegevoegd. Zo wordt bij Okazaki vermeld dat daar de mooiste vrouwen van het land zouden wonen. Bij het Biwameer staat dat men er veel zalm kan vangen. De Fuji wordt aangeduid als een berg die altijd met sneeuw bedekt is. Ook worden plaatsen genoemd waar goud of zilver zou worden gewonnen, en er staat zelfs een eiland vermeld “waarheen men de jeugd stuurt die nergens voor wil deugen, en waar men hen gedwongen laat werken totdat hun naaste verwanten hen daar weer weghalen”.

Cartografisch en historisch is vooral de aangegeven route van de Nederlanders van belang. Vanaf 1641 mochten de Nederlanders niet langer vrij in Japan verblijven, maar waren zij beperkt tot Dejima, het kunstmatige eilandje in de baai van Nagasaki. Dat eiland vormde gedurende meer dan twee eeuwen de vrijwel enige officiële Europese toegangspoort tot Japan. De VOC-handelaren stonden onder streng toezicht van Japanse autoriteiten, maar behielden een uitzonderlijke positie binnen het gesloten Japan van de sakoku-periode (1636-1859).

De route op deze kaart verwijst naar de zogenoemde hofreis. De Nederlandse opperhoofden van de VOC-factorij moesten jaarlijks naar Edo (het huidige Tokio) reizen om hulde te brengen aan de shogun. Die reis liep van Nagasaki via Kyushu, over zee en vervolgens over land, onder meer langs de grote Tōkaidō-route tussen Kyoto/Osaka en Edo. Voor de Nederlanders was dit een zeldzame gelegenheid om het binnenland van Japan te zien; voor de Japanse autoriteiten was het tegelijk een ritueel van onderwerping, controle en diplomatie.

Jean-Baptiste Tavernier (1605–1689) was een Franse reiziger en juwelenhandelaar uit een familie van cartografen en graveurs. Hij maakte zes grote reizen naar Perzië, India en Zuidoost-Azië en verwierf naam en fortuin door de handel in edelstenen. Zijn beroemdste transactie was de verkoop van de zogenoemde ‘Tavernier Blue‘ aan Lodewijk XIV, de diamant die later bekend zou worden als de Hopediamont. Na zijn reizen publiceerde hij in 1676 zijn “Six Voyages” en in 1679 het aanvullende “Recueil de plusieurs relations“, waarin deze kaart van Japan werd opgenomen.

Tavernier zelf heeft Japan niet bezocht. Zijn beschrijving was gebaseerd op informatie van kooplieden en reizigers, waarschijnlijk mede uit Nederlandse kring. Dat verklaart het hybride karakter van de kaart: deels geografisch, deels etnografisch, deels anekdotisch. Voor een Europees publiek bood zij een blik op een land dat in de 17e eeuw nauwelijks toegankelijk was. Japan was na de onderdrukking van het christendom en de beperking van buitenlandse contacten een gesloten rijk geworden, maar juist daardoor des te fascinerender voor Europese lezers.

Deze (zeldzame) kaart verscheen in de eerste editie van “Recueil de plusieurs relations“. Dat werk bevatte onder meer een “Relation du Japon”, observaties over de Oost-Indische handel, een beschrijving van Tonkin en een gedeelte over het optreden van de Hollanders in Azië. In latere edities en vertalingen werd de kaart vervangen door een kleinere versie; juist dit grote formaat hoort bij de oorspronkelijke uitgave.

Prijs: Euro 2.650,- (incl. lijst)