Wereldkaart – Pieter Schenk, 1700

WERELDKAART MET RIJKE ALLEGORISCHE EN KOSMOGRAFISCHE OMLIJSTING

“Haemisphaeriorum Tabula Carthesiana.” [letterlijk: ‘Cartesiaanse’ kaart van de hemisferen; dus een rationele, geometrisch opgebouwde projectie op basis van de kennis van René Descartes]  Kopergravure vervaardigd door Abraham Deur en uitgegeven door Pieter Schenk (I), rond 1700. In de tijd met de hand gekleurd. Afm. (plaatafdruk): 48 x 58 cm.

Deze indrukwekkende wereldkaart verenigt cartografische kennis, mythologische beeldtaal en kosmografische inzichten tot een visueel en intellectueel rijk geheel. De kaart is niet alleen een weergave van de wereld, maar ook een samenvatting van het toenmalige wereldbeeld, waarin geografie, natuurfilosofie en astronomie nauw met elkaar verweven zijn.

Rond de kaart zijn de vier elementen – Aarde, Water, Lucht en Vuur – uitgebeeld in uitgebreide allegorische voorstellingen. Het element Aarde verschijnt als een pastorale scène met een vrouwelijke personificatie, getooid met een muurkroon in het type van de Italia turrita, omgeven door symbolen van landbouw en overvloed. Dieren uit verschillende werelddelen, waaronder een leeuw, olifant en kameel, benadrukken de aarde als drager van de gehele levende wereld. Het element Water wordt voorgesteld door een zittende mariene figuur met een scheepsvormige kroon en een roer, geflankeerd door putti bij een stromende bron en een zee met schepen en fabelachtige zeedieren, waarmee zowel de levensbrengende als de onstuimige aspecten van het water worden verbeeld.

Het element Lucht is weergegeven in een dynamische mythologische scène rond de zonnewagen van Apollo. De god, herkenbaar aan zijn lier, lauwerkrans en stralenkrans, lijkt in gesprek met een vrouwelijke personificatie van de lucht, terwijl Phaëthon de teugels van het vierspan grijpt – een verwijzing naar de klassieke mythe waarin de kosmische orde wordt verstoord. Het element Vuur tenslotte toont een complexe compositie waarin een veelborstige vrouwelijke figuur, ontleend aan de iconografie van de Artemis van Efeze, wordt gecombineerd met geleerden die een bolvormig instrument hanteren, terwijl op de achtergrond Atlas het hemelgewelf torsen moet. De voorstelling suggereert vuur niet alleen als vernietigende kracht, maar ook als kosmisch en bezielend beginsel.

Het kaartbeeld zelf weerspiegelt de geografische kennis en hardnekkige misvattingen van het einde van de zeventiende eeuw. Noord-Amerika wordt nog weergegeven met het karakteristieke eiland Californië, gescheiden van het vasteland door een brede zeestraat, in de traditie van de Franse cartografie van Nicolas Sanson en diens navolgers. Het stroomgebied van de Mississippi volgt in grote lijnen de inzichten van Franse ontdekkingsreizigers, terwijl ook verwijzingen naar expedities van La Salle zijn opgenomen. In Zuid-Amerika verschijnt de mythische Laguna de Xarayes aan de bovenloop van de Paraguay-rivier, een cartografische misvatting die voortkomt uit de interpretatie van het uitgestrekte moerasgebied van de Pantanal als een binnenzee.

Azië vertoont eveneens nog speculatieve trekken: ten noorden van Japan is het eiland Eso (Hokkaido) overdreven groot weergegeven, terwijl ten oosten daarvan het fictieve Compagnies Land verschijnt, gescheiden door de Straat De Vries. De weergave van Siberië sluit aan bij de invloedrijke kaart van Nicolaes Witsen uit 1687. In het zuidelijk halfrond is Nova Hollandia (Australië) slechts gedeeltelijk in kaart gebracht, terwijl ook Nieuw-Zeeland fragmentarisch verschijnt, overeenkomstig de Nederlandse ontdekkingsreizen van Abel Tasman.

Tussen de hemisferen zijn twee kleinere poolprojecties opgenomen, waarin de Arctische en Antarctische gebieden worden weergegeven. Deze regio’s behoorden tot de minst bekende delen van de wereld; terwijl het noordpoolgebied nog enigszins is ingevuld, blijft het zuidelijk poolgebied grotendeels leeg. In de bovenhoeken bevinden zich twee astronomische voorstellingen, ontleend aan Andreas Cellarius’ Harmonia Macrocosmica (1660), een werk dat Schenk samen met Gerard Valk in 1708 opnieuw zou uitgeven. De ene voorstelling toont het Tychonische wereldbeeld, waarin de aarde centraal staat en de planeten zich in een complex systeem van bewegingen rond haar en de zon bewegen. De andere toont de aarde binnen een armillairsfeer, en verbeeldt de beweging van het hemelgewelf rond een stilstaande aarde. Deze kosmografische toevoegingen plaatsen de kaart expliciet in een breder universum en onderstrepen de nauwe relatie tussen cartografie en astronomie.

Pieter Schenk (1660–1711), geboren in Duitsland maar werkzaam in Amsterdam, behoorde samen met zijn zwager en zakenpartner Gerard Valk tot de belangrijkste uitgevers van kaarten en globes rond 1700. Na hun vestiging in Amsterdam ontwikkelden zij een bloeiend bedrijf, dat in 1694 de koperplaten van Johannes Janssonius en Hondius verwierf. Vanaf 1701 maakten zij globes vanuit de voormalige werkplaats van Hondius, waarmee zij gedurende decennia een dominante positie in de Nederlandse globeproductie innamen.

De kaart werd gegraveerd voor losse verkoop, maar werd ook opgenomen in samengestelde atlassen van Schenk. De kaart is aanzienlijk zeldzamer dan zijn andere wereldkaarten.

Prijs: Euro 4.950,-