Breda – Joan Blaeu, 1649

Breda, kopergravure uitgegeven te Amsterdam in 1649 door Joan Blaeu, als onderdeel van diens Toneel der Steden van de Vereenighde Nederlanden. Later met de hand gekleurd. Afm. 41 x 54 cm.

Dit is bekendste plattegrond van Breda, met stratenpatroon en bebouwing in opstand getekend. Hoewel de kaart pas in 1649 werd uitgegeven is de weergegeven situatie van rond 1622, met de vestigingsuitbreidingen van prins Maurits maar zonder kroonwerken, een situatie die onveranderd bleef tot 1682.

De kaart is gebaseerd op de opmetingen die door Balthasar Florisz. van Berckenrode waren verricht ten behoeve van zijn belegeringskaart uit 1637. Het octrooi op deze laatste kaart verliep in 1643. Na deze datum kon zijn kaart vrijelijk worden gereproduceerd.

Op de achterzijde beschrijft Joan Blaeu de stad (in het Latijn):

Breda, geen grote stad, heeft een omtrek van de muren van nauwelijks vierduizend passen, zodat zij in ongeveer een uur te omwandelen is. Het rechtsgebied strekt zich echter verder uit en omvat talrijke dorpen. Oorspronkelijk behoorde de stad tot de hertogen van Brabant, maar werd in 1350 door hertog Jan III vervreemd en verkocht aan Jan II van Polanen. Via diens erfdochter Johanna kwam Breda in 1404 als bruidsschat in handen van het huis Nassau. In de zestiende en zeventiende eeuw speelde de stad een belangrijke rol in de strijd tussen Spanje en de Republiek: zij werd in 1567 ingenomen door de hertog van Alva, in 1577 heroverd door de Nassaus, in 1581 opnieuw door de Spanjaarden bezet, en in 1590 door prins Maurits met de list van het turfschip teruggewonnen. Na een langdurig beleg viel de stad in 1625 aan Spinola, om uiteindelijk in 1637 door Frederik Hendrik definitief te worden heroverd. (De kaart is dan ook aan hem opgedragen.)

De stad wordt doorsneden door de rivier de Aa, die zich binnen de grachten vertakt en vervolgens richting de Hollandse wateren afvloeit. Door middel van sluizen kan het waterpeil worden gereguleerd en desgewenst naar de omliggende landerijen worden geleid. De naam Breda wordt wel verklaard uit het woord “breed”, verwijzend naar de brede uitstroming van de rivier ter plaatse.

Het grondplan van de stad is driehoekig, met het kasteel dat aan één zijde in de omwalling uitsteekt. Binnen de stad verheft zich een hoge toren vanwaar men een wijd uitzicht heeft over de omgeving. Breda telt omstreeks twaalfhonderd huizen en onderscheidt zich door een combinatie van verdedigingskracht en stedelijke allure, met lanen, wandelgangen en tuinen.

De vestingwerken zijn bijzonder sterk en modern aangelegd. De stad is omgeven door muren, wallen en dubbele grachten, versterkt met bastions, bruggen en een arsenaal. De omwalling wordt door drie poorten doorsneden, terwijl het kasteel een afzonderlijke toegang vormt. De grachten variëren in breedte en bevatten talrijke aarden bolwerken, deels verbonden met de stad, deels ingericht om de waterstromen te beheersen. Langs de buitenzijde loopt een borstwering en een doornenhaag, bedoeld om aanvallen te bemoeilijken.

Buiten de hoofdgracht liggen vooruitgeschoven werken, waaronder halvemaanvormige en hoornvormige verdedigingswerken, die via bruggen toegankelijk zijn en de stad van extra bescherming voorzien. Daarachter strekt zich een aflopende buitenwal uit die de gehele vesting omsluit. Alle onderdelen van deze verdedigingsgordel zijn zodanig op elkaar afgestemd dat zij elkaar wederzijds ondersteunen, zowel in hoogte als in bereik, zodat verdedigers zich tussen de verschillende linies kunnen verplaatsen en elkaar onder vuur kunnen dekken.

Ook het omliggende landschap is in de verdediging betrokken. Door een uitgekiend systeem van waterlopen, sluizen en inundaties kan het terrein rond de stad onder water worden gezet, waardoor het voor vijandelijke troepen moeilijk toegankelijk wordt. Zelfs de voorstad en een eiland tegenover het kasteel, gebruikt voor het keren van schepen, zijn in deze verdedigingsstructuur opgenomen en door afzonderlijke werken beschermd.

Prijs: Euro 1.350,-