Tortelduifjes – Aert Schouman, ca. 1750

Twee tortelduiven op een tak. Tekening in aquarel en dekverf van de hand van Aert Schouman, vervaardigd rond 1750. Verso…

Twee tortelduiven op een tak. Tekening in aquarel en dekverf van de hand van Aert Schouman, vervaardigd rond 1750. Verso door Schouman eigenhandig geannoteerd „het bovenste een tortelduyf, dank het wijfie van onse inlandts. en de onderste een kaaps tortelduyfje“ [De bovenste is een tortelduif, namelijk het wijfje van onze inheemse soort; en de onderste is een Kaapse tortelduif.]  Met watermerk van de Straatsburgse Lelie. Afm. 36,4 x 25,5 cm.

Aert Schouman (1710-1792) was als kunstenaar van bijna alle markten thuis, maar zijn internationale reputatie dankt hij aan zijn geschilderde en vooral zijn geaquarelleerde vogelvoorstellingen, waarmee hij zijn eigen uitzonderlijke plaats binnen de kunstgeschiedenis veroverde.

Met het type vogelportretten zoals van deze duiven, begint Schouman voor zover bekend in 1734. Hij maakte deze niet alleen voor tekeningenverzamelaars, maar ook voor wetenschappers en eigenaars van naturaliënkabinetten, die het zeer waardeerden dat hij in de weergave van proporties, contouren, houdingen en kleuren uitermate secuur en natuurgetrouw te werk ging.

Schouman koos meestal voor een zeer laag standpunt en dus voor een ruime partij lucht met subtiel geschilderde wolken. Hiermee wekte hij de indruk dat de toeschouwer omhoog kijkt, wat bij het waarnemen van vogels ook natuurlijk is.

In de loop van de achttiende eeuw nam bij een steeds breder publiek, ook in Nederland, de belangstelling voor de natuur toe. Deze belangstelling strekte zich uit tot de exotische natuur in overzeese handelsgebieden, waarvan geïnteresseerde hoogleraren, artsen, predikanten, kooplieden en overheidsfunctionarissen natuurvoorwerpen verzamelden. Daardoor ontstonden vele particuliere naturaliënkabinetten. Schoumans aquarellen werden door hen niet alleen gekocht als  zelfstandig kunstwerk, maar ook – of bovenal – als studiemateriaal voor hun eigen naturalia-collectie.

Op deze voorstelling zien we een Nederlandse tortelduif (Streptopelia turtur), met “een kaaps tortelduyfje“. Schouman zal daarbij met de exotische groene duif (wellicht Treron calvus) ‘uit Afrika’ bedoeld hebben, niet zozeer uit de Nederlandse Kaapkolonie. Een vergelijkende studie die niet in de natuur zal hebben plaatsgevonden. Exotische vogels uit Afrika en Azië bereikten de Republiek via de handelsnetwerken van de Verenigde Oost-Indische Compagnie, met de Kaap de Goede Hoop als belangrijk knooppunt. Binnen deze context werden dergelijke dieren gehouden, bestudeerd en afgebeeld als objecten van wetenschappelijke nieuwsgierigheid en verzamelcultuur, waarbij geografisch uiteenlopende soorten bewust samen werden gebracht om verschillen in vorm, kleur en herkomst inzichtelijk te maken. Wat zouden deze tortelduifjes elkaar te zeggen hebben?

Er wordt geschat dat Schouman ongeveer 1000 vogelaquarellen heeft gemaakt van ruim 240 vogelsoorten.

Over Schouman schreef J. Immerzeel in 1842: “het vak waarin Schouman zich bijzonder onderscheiden heeft was het pluimgedierte. Zijn gevogelte is onberispelijk van teekening, bevallig en eigenaardig van houdingen en bewegingen, donzig, fluweelachtig, zwierig of bont van vederen. Daarmede vereenigde hij tevens eene gemakkelijkheid van uitvoering, die getuigenis gaf van zeekerheid, met welke penseel en teekenpen door hem gehanteerd werden. Het ontbrak dan ook niet aan kenners, die zijn kunstwerk wisten te waarderen, en de liefhebbers openden gaarne voor zijne keurig met sapverw [d.w.z. waterverf] bewerkte vogeltekeningen hunne portefeuilles.”

Prijs: Euro 6.500,- (incl. lijst)