De vijf zintuigen, serie van 5 etsen vervaardigd door Jan Both naar ontwerpen van Andries Both en uitgegeven door Frederick…

Lees verder

De vijf zintuigen, serie van 5 etsen vervaardigd door Jan Both naar ontwerpen van Andries Both en uitgegeven door Frederick de Wit rond 1650. Afm. (elke plaatrand): 22,2 x 17,5 cm.

In deze zeldzame serie etsen verbeelden de gebroeders Both het klassieke thema van de Vijf Zintuigen – zien, horen, ruiken, proeven en voelen – niet in verheven allegorische gedaanten, maar in boertige taferelen uit het alledaagse leven.

Onder de voostelling telkens een vierregelige rijmende tekst die de spot drijft met het zintuig. Het komische karakter wordt ermee versterkt en de scènes daarmee herkenbaar voor een breed publiek. In plaats van verfijnde symboliek kiezen de Boths voor een satirische en levendige kijk op de menselijke zintuigen, die de toeschouwer tegelijk doet lachen én huiveren.

“’t Gesicht”

“Ian Slodder met syn mars, Coopman van Crameryen
Veylt besje klonter pels een Cristalyne Bril
Doch Slodder, en Vrou Slomps, en kunnen niet bedyën
Wat baet de Bril indien men niet toesien en wil.”

We zien een marskramer die uit zijn mand allerlei koopwaar aanbiedt. Een oude vrouw zet een bril op, een man tuurt door een kijkglas, misschien dat het zicht daarmee verbetert. Links kinderen die samen een prent bekijken. De voorstelling heeft een moraliserende ondertoon: ook al zijn hulpmiddelen beschikbaar, wie niet werkelijk goed kijkt of niet bereid is te zien, heeft er niets aan.

“’t Gehoor”

“Hier hebie weer wat nieus van wonderlycke dinghe
Siet Iochem gapert eens, en oock syn Cameraedt
Die aen ’t gehoor een vreught verwecken met haer singhe
Aen ’t nieuwsgierighe Volck dat om haer ooren staedt”

Op een mand staat een zanger die zijn lied voordraagt, naast hem een meezingende kameraad. Rondom hen heeft zich een groep dorpelingen verzameld. Het is geen verheven muziek, het lijkt de oren van de toehoorders te kwellen.

“De Reuck”

“Ist vreemt dat men Tryn Slomps haer morsicheyt verwijte
Die van ontygheyt stinckt tien mylen inde windt
T’is aende reuck een pest dat kinders loopen schijte
Op potten die men aenden haert en tafel vindt.”

Links zit een kind z’n behoefte te doen op een pot die ook wordt gebruikt om mee te koken. In het midden verschoont ‘morsige’ Trijn Slomp de poepbroek van haar kind. De andere volwassen houden hun neus dicht en maken een vies gezicht. Het stinkt er tien mijlen in de wind.

“De Smaeck”

“Het schijnt dat Griete-gruys haer flensjes noch wel smaeke
Dat blyckt aen Schockeback de Jonghe van Piet graegh,
En styve Lou, die maelt het meel tusschen syn kaeke
En sift het door syn keel tot binnen in syn maegh,”

Koekenbakster “Griete-gruys” maakt pannenkoeken. Rondom haar verdringen kinderen en volwassenen zich, die gulzig happen nemen. Het is een kluchtige scène vol overdrijving: bolle wangen, grote happen, licht gegrom – het lichamelijke genot van het eten wordt hier grotesk en volks uitgebeeld.

“’t Gevoel”

“Wat drommel doeje met dit yser in mijn tanden
Hou Mieſter Leurian, hou op je. doet me ſier.
Help Iutje lieve wijff, och Fop. ick wringh mijn handen
Iut Iutick ſwym, loop heen hael Doctor Lubbert hier.”

De man op de kist, met zijn hoofd achterover en zijn armen machteloos bungelend, trekt een pijnlijk gezicht terwijl een “meester Leurian” (een rondreizende tandentrekker of chirurgijn) met een ijzeren instrument in zijn mond bezig is een tand te trekken.

Omstanders kijken gespannen toe. Rechts een vrouw (waarschijnlijk “Jutje”, de echtgenote) die in wanhoop haar handen wringt. Ook een kind (“Fop”) is aanwezig.

De patiënt schreeuwt om hulp en roept dat iemand gauw “Doctor Lubbert” moet halen – een komisch element, want zulke figuren golden meestal als kwakzalvers.

“’t Gehoor”

“Hier hebie weer wat nieus van wonderlycke dinghe
Siet Iochem gapert eens. en oock syn Cameraedt
Die aen ’t gehoor een vreught verwecken met haer singhe
Aen ’t nieuwsgierighe Volck dat om haer ooren staedt”

Op een mand staat een zanger die zijn lied voordraagt, naast hem een meezingende kameraad. Rondom hen heeft zich een groep dorpelingen verzameld. Het is geen verheven muziek, ze lijken de oren van de toehoorders te kwellen.

Prijs: Euro 1.450,-